Михаэлис Е. П.
- Жаңартылды 16.06.2025 15:53
Михаэлис Евгений Петрович (1841-1913) - өлкетанушы-ғалым, саяси жер аударылушы.
Евгений Петрович Михаэлис Санкт-Петербургте кедей шенеуніктің отбасында дүниеге келген. Санкт-Петербург университетінің физика-математика факультетінің студенті бола жүріп, ол жазушы-публицист Н.В. Шелгуновпен туыстығының арқасында жақсы әдеби ортаға қосылады.
Санкт-Петербургте Евгений Петрович университет жастарының кумирлері: М.Л. Михайловпен, Н.Г. Чернышевскиймен, И.С. Тургеневпен, Н.А. Некрасовпен, И.А. Гончаровпен және басқа да танымал жазушылармен және қоғам қайраткерлерімен пайдалы уақыт өткізген. Олардың кейбіреулерімен (Д.И. Менделеев, А.О. Ковалевский, Л.Ф. Пантелеев және басқалары) ол кейінде байланыста болды.
Кең ойлы, шешендігімен әрі мінезінің күшімен Михаэлис университеттегі жолдастарының арасынан ерекше көзге түскен. Алпысыншы жылдардағы демократиялық қозғалысқа қатысушылардың естеліктерінен Е.П. Михаэлистің студенттік ортада жетекші орынға ие болғаны, жасырын студенттік үйірмені басқарғаны байқалады. 1861 жылдың күзінде, астанада студенттердің толқуы басталған кезде, Евгений Михаэлис демонстрация жетекшілерінің бірі болды. Ол үшін тұтқындалып, жер аударылуға жіберілді. Тұтқындалғаннан кейін Е.П. Михаэлис Петрозаводскке, содан кейін 1863 жылы Тобольск губерниясының Тару қаласына жер аударылды. Ал 1869 жылы анасының өтініші бойынша Михаэлиске Семей қаласына тұруға рұқсат етілді.
Батыс Сібір генерал-губернаторының рұқсатымен Михаэлис Семей облыстық басқармасының шаруашылық бөлімінің іс жүргізушісінің көмекшісі қызметіне қабылданады. Билік жас жігіттің ақыл-ойы мен қабілетін байқап, келесі жылдың сәуірінде Е.П. Михаэлис кіші шенеунік лауазымына арнайы жіберілді. Евгений Петрович аймақты зерттеуге қуанышты болды.
Михаэлис ізденімпаз натуралист ретінде Алтайдағы мұздықтарды зерттей бастады. 1871-72 жылдары ол Мұзтау жотасының аймағына екі экскурсия жасады. Михаэлис өз зерттеулерінің нәтижелерін Географиялық қоғамның жаңалықтарында жариялады.
1879 және 1880 жылдары Е.П. Михаэлис Ертіс бойымен, қара Ертістің сағасына қарай жүзіп, Ертіс Жоғарғы ағысының пароходқа жарамдылығы туралы сұрақтарды анықтайды. Ол Семей мен Зайсан көлі арасындағы Ертіс ағысының навигациялық картасын жасау үшін үлкен материал жинады. Евгений Петрович Ертісті Семей үстінен пароходтардың жүзуіне жарамды деп таныды.
Семейде тұрып Михаэлис жергілікті құм үйіндісінің шығу тегін анықтау мақсатында қала маңына геологиялық зерттеу жүргізу туралы тапсырма алды.
Осындай зерттеуді жүргізе отырып, Евгений Петрович қаланы қорғау үшін "Ертіс арнасы мен ғимараттардың арасында елеулі ағаш отырғызумен айналысуды және мұнда барлық өсімдіктерді қорғауды" ұсынды.
Барлық білім салалары оның зерттеушілік және ғалым ретіндегі қажымас қуатымен қамтылды. Ол Семей облысының (қазіргі Абай облысы) гидрографиясымен, Алтай тауларын геоморфологиялық зерттеумен, минералды отын мен кен орындарын іздеу мәселелерімен, конхиология және омарташылықты ұтымды пайдалану мәселелерімен айналысты.
"Семей облыстық ведомостарының" редакторы ретінде Евгений Петрович демократиялық публицистика дәстүрлерін ұстана отырып, орыс-қазақ достық қарым-қатынастарын нығайтуға ықпал етті. 1878 жылы Семей облыстық статистика комитетінің құрылуымен Михаэлис оның бірінші хатшысы болады. Ол өлкенің экономикасы мен мәдениетін терең зерттеп, Семей облысының (қазіргі Абай облысы) жағдайы туралы есептер мен статистикалық қосымшаларды құрастыруға белсене қатысты. 1886 жылы Е.П. Михаэлистің ұсынуымен Абай Құнанбаев Семей облыстық статистика комитетінің мүшесі болады. Абай мен Михаэлистің достығы Ұлы ақынның да, жер аударылған революционер-демократтың да өміріндегі маңызды оқиға болды. Бірнеше жыл бойы, Е.П. Михаэлис Семейде тұрғанда, Абай онымен қысқы уақытта күн сайын дерлік кездесіп тұрған. Өмірінің соңғы күндеріне дейін Ұлы ақын өзінің досы мен ұстазы туралы ризашылықпен және сүйіспеншілікпен айтып отырған.
Семейде 13 жыл тұрғаннан кейін, Е.П. Михаэлис тұрақты жер ретінде Өскеменді таңдайды. Бірақ Семейде және Өскеменде Е.П. Михаэлис өзінің білімі мен іскерлігін бай өлкені зерттеуге бағыттай отырып, өзінің қызу қызметін бір минутқа да тоқтатпайды.
Ғылыми зерттеулермен айналысқан Евгений Петрович сонымен бірге қалалық істерге белсенді қатысты. Өскемен қалалық думасының мүшесі бола отырып, Е.П. Михаэлис басқа саяси жер аударылушылармен бірге қаланы абаттандыру және оның мәдени дамуы үшін көп жұмыс жасады. Өскемендегі саяси жер аударылғандар қалада халықтық білім беру мен денсаулық сақтау саласын дамытуға ерекше үлес қосты. Олардың бастамасымен 1896 жылы қалада кітапхана ашылды, қала бақшасының ағаштарын отырғызу басталды, шіркеу-приход училищесінің (1897), бастауыш мектептің (1912), Мариин училищесінің (1901), әйелдер гимназиясының (1914), Халық Үйінің (1902) ғимараттары салынды.
Евгений Петрович 1913 жылы 2 (15) желтоқсанда қайтыс болған. Оның өлімі туралы қазанамалар Сібір мен Санкт-Петербург газеттерінде пайда болды. Е. П. Михаэлис ерекше және сан қырлы тұлға болатын.
Е.П. Михаэлис туралы әдебиет
Литература о Е.П. Михаэлисе
Кітаптар – Книги
Абай мұрасы контексінде қазақстандық патриотизмді қалыптастыру. Т. 1 : Абайдың шығармашылық мұрасының елшілдік негіздері / Ерлан Сыдықов, Қайрат Батталов. - Нұр-Сұлтан : БиКА, 2021. - 256 б. - (Абай академиясы).
Абайдың орыс достары // Мәңгілік тұлға -Ұлы Абай. - 2020. - С. 68-73
Зайсан ауданының географиясы : хрестоматия /құраст.: Ысқақова Г. Б. - Алматы : [б. и.], 2016. - 112 б.
Е.П. Михаэлис - ұстаз, ғалым. - Семей : [б. и.], 2002. - 3 б.
Мұхамедханов Қ. Көп томдық шығармалар жинағы / Қ. Мұхамедханов ; Қазақстан Республикасы мәдениет және ақпарат министрлігі. Т. 6 : Мақалалар. Зерттеулер. Пікір хаттар. - Алматы : Ел-шежіре, 2008. - 319 б. - (Алаш мұрасы). - Түсініктер: 309-317 б.
Щербаков, Б. Жидебайдың жұлдызды даласы / Б. Щербаков. - Өскемен : Восток-Печать баспаханасы, 2017. - 342 б.
***
Герасимов Б. Двадцатипятилетие Семипалатинского Отдела Государственного Русского Географического Общества. 1902-1927 годы / Герасимов Б. - Кызыл-Орда: Издание Общества Изучения Казахстана, 1927. - 20 с.
Юрасова М.К. Путь реки / Юрасова М.К. - Омск: Омское книжное издательство, 1958. - 283 с.
Кабдиев Д. К. Социально-экономические воззрения казахских просветителей-демократов / Кабдиев, Д. - Алма-Ата, 1966. - 151 с. (Введено оглавление)
Мацкевич О. Дорога через столетие / Мацкевич О. - Алма-Ата: Казахстан, 1966. - 220 с.
Касымбаев Ж. Деятельность политических ссыльных в г. Семипалатинске во второй половине XІX века / Касымбаев Ж. // История. Вып.3. - Алма-Ата, 1968. - 139. - С. 139
Ауэзова Л.М. Исторические основы эпопеи "Путь Абая" / Ауэзова Л.М. - Алматы: Наука, 1969. - 315 с.
Косенко П. Скрещение судеб : Историческая хроника / Косенко П. - Алма-Ата: Жазушы, 1981. - 208 с.
Черных С. С берегов Иртыша / Черных С. - Алма-Ата: Казахстан, 1981. - 288 с.
Черных С. Друг Абая / Черных С. // С берегов Иртыша / С. Черных. - Алма-Ата : Казахстан, 1981. - С. 73
Косенко П. Скрещение судеб : Историческая хроника и биографические повести / Косенко П. - Алма-Ата: Жазушы, 1985. - 400 с.
Барышников С. И. Пчелка / Барышников С.И. - Алма-Ата: Кайнар, 1985. - 96 с.
Черных С. Одна, но пламенная страсть / Черных С. // Одна, но пламенная страсть / С. Черных. - Алма-Ата : Казахстан, 1986. - С. 93
Ширков В.П. История села Быструхи / Ширков В.П. - Быструха: Б.и., 1992. - 29 с.
Слово об Абае. - Алма-Ата: Онер, 1994. - 17 с.
Григорьев Е. И. "Прошу: прислушайтесь к словам моим" : Науч.-попул. очерки общественно-политических и филос. взглядов Абая / Григорьев Е. И. - Усть-Каменогорск: Б.и., 1995. - 96 с.
Ауэзова Л.М. История Казахстана в творчестве М. Ауэзова : Учеб.пособие / Ауэзова Л.М. - Алматы: Санат, 1997. - 320 с. (Введено оглавление)
Усть-Каменогорск на стыке веков : Фотоальбом-путеводитель. - Усть-Каменогорск: АВТор, 1999. - 118 с.
Усть-Каменогорск на рубеже тысячелетий=Өскемен мыңжылдықтар тоғысында=Ust-Kamenogorsk on border of mіllennіa : Фотоальбом. - Усть-Каменогорск: Б.и., 2000. - 153 с.
Е. П. Михаэлис / Семипалатинская универсальная научная библиотека имени Абая, 2002. - 16 с.
Касымбаев Ж. Старший султан Кунанбай Оскенбаев и его окружение : посвящается 200-летию со дня рождения Кунанбая Оскенбаева / Касымбаев Ж. - Алматы: Кітап, 2004. - 208 с.
Михаэлис Е.П.. - Семипалатинск: Б. и., 2004. - 15 с.
Галиев В. З. Библиотеки и культурная жизнь Казахстана : В XІX- начале ХХ веков / Галиев В.З. - Алматы: Б. и., 2005. - 155 с.
Герасимов Б. Г. Евгенiй Петровичъ Михаэлисъ : (некрологъ) / Герасимов Б. Г. // Михаэлис Евгений ПетровичУправление архивов и документации Восточно-Казахстанской области, Государственный архив Восточно-Казахстанской области. - Усть-Каменогорск: б. и., Б. г.
Крутова Н. Евреи на земле Восточного Казахстан : (нач. XVIII - XXI вв.) / Крутова Н. - Усть-Каменогорск: [б. и.], 2006. - 235 с.
Сушко П. Реквием по старому городу / Сушко П. // Статьи, сообщения, заметки сотрудников музея, изданные в периодических изданиях 2003 г. - Усть-Каменогорск: Б. и., Б. г. - 45. - С. 45
Михаэлис Евгений Петрович. 1841-1913 : к 165-летию со дня рождения. - Усть-Каменогорск: [б. и.], 2007. - 88 с.
Деятельность ссыльных революционеров-демократов в конце 19 - начале 20 веков : на примере г. Семей / Универсальная научная библиотека им. Абая г. Семей. - Семей: Талант, 2008. - 41 с (Введено оглавление)
Щербаков, Борис Васильевич. Звездная степь Жидебая / Б. В. Щербаков. - Усть-Каменогорск: Восток-Печать, 2017. - 342 с.
Черных, Станислав. Неутомимый краевед Рудного края / С. Черных. - Нур-Султан: Фолиант, 2019. - 472 с.
Краеведы ХIХ-ХХ веков о Восточном Казахстане : сборник исследований. - Нур-Султан: Фолиант, 2019. - 528 с. (Введено оглавление)
Каланчина, И. Листая жизнь-страницу за страницей...: к 30-летию независимости Республики Казахстан : к 100-летнему юбилею Областного литературного объединения "Звено Алтая" / И.Каланчина ; ред.: Г. Пуссеп [и др.]. - Усть-Каменогорск : ВКПК АРГО, 2021. - 300 с.
Сибирским маршрутом Центрально-Азиатской экспедиции Н.К.Рериха. -
Ч.1. - М. : Буки Веди, 2021. - 432 с.
Каланчина, И. Листая жизнь-страницу за страницей... / И. Каланчина. -
Т. 13. - Усть-Каменогорск : ВКПК Арго, 2023. - 300 с. - (Звено Алтая).
Мақалалар - Статьи
Миньков С. Из истории пчеловодства на [казахстанском Алтае] / Миньков С. // Пчеловодство. - 1954. - №3. - С. 62-64.
Шабанов Ф. С. Русский друг Абая : [о Е. П. Михаэлисе] / Шабанов Ф. С. // Простор һttp://prostor.samal.kz. - 1963. - №10. - С. 87-94.
Кызыкбаев Т. Славные страницы : [о пребывании Е. П. Михаэлиса в Усть-Каменогорске в 1908-1913 гг.] / Кызыкбаев Т. // Знамя коммунизма. - 1964. - 10 окт.
Черных С. Друг Абая : [о Е. П. Михаэлисе] / Черных С. // Простор һttp://prostor.samal.kz. - 1977. - №5. - С. 92-98.
Черных С. Он жил для народа : [о Е. П. Михаэлисе] / Черных С. // Рудный Алтай. - 1970. - 3 июля. - С.
Алтайский П. "Один из тех самоцветов" : [о Е. П. Михаэлисе] / Алтайский П. // Лениногорская правда. - 1976. - 19 окт.
Ступакова Е. П. Благородный житель земли нашей : [к 70-летию со дня смерти Е. П. Михаэлиса 2 декабря 1913 года] / Ступакова Е. П. // Титан. - 1983. - 3 дек.
Самойлова С. "Больше, чем родной отец" [о политическом ссыльном, революционере-народовольце Е. П. Михаэлисе] / Самойлова С. // Рудный Алтай. - 1991. - 4 дек.
Бейсенбаева С. Друг поэта - Евгений Михаэлис : [О взаимоотношениях поэта Абая Кунанбаева и полит.ссыльного Е.Михаэлиса;в т.ч. о пребывании Михаэлиса в г.Усть-Каменогорске] / Бейсенбаева С. // Казахстанская правда. - 1994. - 8 сент.
Бейсенбаева С. Друг поэта [Абая Кунанбаева]-Евгений Михаэлис / Бейсенбаева С. // Казахстанская правда. - 1994. - 8 сент.
Черных С. Друг Абая : [О полит.ссыльном Е.П.Михаэлисе] / Черных С. // Рудный Алтай. - 1995. - 25 апр.
Камзин К. Абай и Михаэлис в "Семипалатинских областных ведомостях" / К. Камзин // Вестник КазГНУ. Сер. Журналистика. - 1998. - № 2. - С. 42-45.
Лухтанов А. Экспедиция Палласа : [Исследование Прииртышья П.-С. Палласом] / Лухтанов А. // Рудный Алтай. - 1999. - 16 февр.
Черных С. Одна, но пламенная страсть : [Историко-краеведческие очерки писателя С.Черных] / Черных С. // Семь дней. - 2000. - 9 марта, 24 марта;31 марта
Деев В. Литературные прогулки по Пермитинско-Волковскому Усть-Каменогорску : [Об Усть-Каменогорске XІX века; о А.Волкове, Е.Пермитине, Е.Михаэлисе] / Деев В. // Рудный Алтай. - 2000. - 29 янв
Никифоров И. Путешествие из Шемонаевского в Шемонаиху : [Селению Шемонаихинскому исполняется 235 лет, городу Шемонаихе - 40 лет. Из истории Шемонаихи] / Никифоров И. // Рудный Алтай. - 2001. - 28 апр
Петер М. Листая историю. Исторический след немцев в Восточном Казахстане : [Вклад немцев в изучение природы, недр, истории, этнографии, культуры края] / Петер М. // Лениногорская правда. - 2001. - 23 март. - С. 5
Топорков В. Ему прочили большое будущее / Топорков В. // Рудный Алтай. - 2004. - 28 сент. - С. 4
Щербаков Б. Путь к Абаю / Щербаков Б. // Ақ Ертіс - Иртыш. - 2004. - №2. - 78-97
Топорков В. я там был, мед-пиво пил... / Топорков В. // Рудный Алтай. - 2005. - 30 апр. - С. 19
Топорков В. "Открыл на мир мои глаза Михаэлис" / Топорков В. // Рудный Алтай. - 2005. - 22 янв.
Крутова Н. Михаэлис, Хотимские, Лермонтовы / Крутова Н. // Семь дней. - 2005. - 4, 11 февр. - С. 8
Герасимов Б. Михаэлис. Все для удобства, ничего - для чванства [Статья священника Бориса ерасимова о Е.П.Михаэлисе была напечатана в 1914 году в 8-м выпуске Записок Семипалатинского подотдела географического общества] / Герасимов Б. // Рудный Алтай. - 2001. - 6 окт. - С. 9
Варшавский Л. Михаэлис, друг Абая / Варшавский Л. // Нива. - 2006. - №1. - С. 111-116
Горьковая С. Хождение за три моря / Горьковая С. // ЛЗ: Сегодня. - 2006. - 3 ноября. - С. 6
Исаева К. "... Открыл на мир мои глаза Михаэлис" : к 165-летию со дня рождения политического ссыльного и ученого-исследователя Восточного Казахстана / Исаева К., Абдеева Я. // Вестник культуры. - 2006. - №8. - С. 21
Лухтанов А Исследователи казахстанского Алтая / Лухтанов А // Нива. - 2006. - №2. - С. 134-145; N3.-169-191
Мальцева О. Созвездие знаменитых юбиляров / Мальцева О. // Семипалатинские вести. - 2006. - 2 марта. - С. 5
Топорков В. Сокровища веков в доме губернатора / Топорков В. // Рудный Алтай. - 2007. - 27 дек. - С. 6.
Биданова А. В страницы прошлого вникая / Биданова А. // Казахстанская правда. - 2008. - 4 янв. - С. 5.
Болдакова О. Второй Менделеев / Болдакова О. // Спектр. - 2008. - 21 мая - С. 14.
Сазонова, Анастасия. Здесь царил дух просвещения / А. Сазонова // Спектр. - 2008. - 18 июня. - С. 16
Кисленкова В. Власть ссыльных : [o значении политических ссыльных в культуре Восточного Казахстана] / В. Кисленкова // Мой город. - 2008. - 31 июля. - С. 10.
Кисленкова В. Пчелиный рай / В. Кисленкова // Мой город. - 2008. - 21 авг. - С. 8.
Ибраева Г. Н. Краеведческая работа Б. Г. Герасимова в Восточном Казахстане / Г. Н. Ибраева // Отан тарихы. - 2009. - № 1. - С. 49-54.
Кудайбергенов, Каир. Скажи мне, кто твой друг / К. Кудайбергенов // Рудный Алтай. - 2009. - 13 ноября. - С. 3
Вязигина Т. Край ты мой, зайсанский : [история г. Зайсана] / Т. Вязигина // Семь дней. - 2009. - 19 ноября. - С. 8.; 26 ноября. - С. 9.
Кожахметова Г. Исследователи Прииртышья : [о пребывании политического ссыльного Е. П. Михаэлиса в ВКО] / Г. Кожахметова // Вести Семей. - 2011. - 19 апр. - С. 3.
Дианова О. Дворяне отдыхают "дикарями" : [о живущих в Усть-Каменогорске потомках исследователя края Е. Михаэлиса ] / О. Дианова // Устинка плюс. - 2011. - 30 июня. - С. 8.
Ермухан Д. Алтай покорил краеведа : [о политическом ссыльном Е. Михаэлисе, также об улице областного центра, носящей его имя] / Д. Ермухан // Рудный Алтай. - 2011. - 9 сент. - С. 7.
Косенкова Н. А. "Яркий самоцвет" Алтая : [об исследователе, политическом ссыльном Е. П. Михаэлисе] / Н. А. Косенкова // Мәдениет жаршысы / Шығыс Қазақстан облыстық мәдениет басқармасы=Управление культуры Восточно-Казахстанской области. - Өскемен, 2011. - N 7. - С. 6-8.
Нурабаева, Айгуль. Великий тобыктинский мудрец / хранит. А. Нурабаева // Вести Семей. - 2012. - 13 нояб. - С. 5
Памятник от слова память // 7 дней. - 2013. - 28 февраля. - С. 3
Нугуманова, Гульмира. Здесь любил бывать Абай / Г. Нугуманова // 7 дней. - 2013. - 3 октября. - С. 5
Урымбаева, Жамыш. Бесценные работы исследователей / Ж. Урымбаева // Вести Семей. - 2014. - 30 сентября. - С. 5
Жиренчин, Абиш. Абай и его русские друзья / А. Жиренчин // 7 дней. - 2015. - 11 июня. - С. 5
Кашляк, Виктор. Остров Полковничий / В. Кашляк // 7 дней. - 2016. - 24 марта. - С. 7
Южакова, Людмила. Духовный отец / Л. Южакова, Е. Гуляева // Наше дело. - 2016. - 3 ноября. - С. 6-7
Гуляева Е. Чиновник особых поручений : [о жизни и деятельности Евгения Михаэлиса и отношении к нему Абая Кунанбаева] / Е. Гуляева, Л. Южакова // Рудный Алтай. - 2016. - 16 декабря. - С. 18
Мальцева, Ольга. Исследование края : Семипалатинскому отделу Русского географического общества - 115 лет / О. Мальцева // 7 дней. - 2017. - 13 апреля. - N 15. - С. 7
Вологодская Г. Друг Абая : [Восточно-Казахстанский архив получил копии документов о судьбе Е. Михаэлиса] / Г. Вологодская // Казахстанская правда. - 2020. - 22 апреля. - С. 6.
