Жилинский Г. Б.

Жаңартылды 27.10.2020 09:46

Жилинский Герман Борисович (1914 – 1990 жж.) – геолог, кеңес ғалымы, геология-минералогия ғылымдарының докторы.

Борис Жилинский 1914 жылы Семей қаласында қызметкер отбасында туды. Әкесі Борис Дмитриевич – жер бөлімінде, анасы Агния Викторовна мұғалім болып қазмет істеген .

1931 жылы Семейдегі онжылдық мектепті бітіріп, қонстандырушы –топограф мамандығын алды. Мамандығы бойынша қазақ жерге орналастыру тресінде қызмет істеді. Тарбағатай экспедициясы кезінде қатты науқасқа шалдыққанына қарамастан геолог мамандығын игеруді шешті.

1932 жылы Қазақ тау –кен институтына оқуға түсіп, 1937 жылы «геология және гидрогеология» мамандығын алып шықты. 1937-1938 жылы (кей деректерде 1938-1939) Түрксиб жобалау Басқармасында инженер – іздеуші, 1938-1950 ж. Чукоткада геолог болып қызмет етті. Осы кезеңде алтын, қалайы, сирек металдардың 24 кен орнын ашты. Чукотканың алтын қорының болашағын, әлеуетін болжап бағалаған.  

1940 жылы Анадырь өзенінің жолы қиын жоғарғы ағысын зерттеп, алғашқы геологиялық- барлау түсірілімдерін жасаған. Кәсіби маман ретінде қатардағы қызметкерден бас геолог, «Чукотстрой» басқарма бастығы орынбасары қызметіне дейін көтерілген.

1941-1942 жылдардағы жемісті еңбек нәтижесі - Чаунский ауданында аса ірі алтын кенін тауып, Чукотканың алтын қорын анықтағаны үшін 1943 жылы «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Б. Желинскийдің жасаған іздестіру жұмыстарының техникалық жобасы 1949-1951 жылдары жүзеге асырылды.

1951- 1975 жылдары отбасы жағдайына байланысты Қазақстанға қоныс аударып, геология ғылымдары институтында қызмет істеп, қазақтың атақты ғалымы, академик Қаныш Сәтбаевтың көмекшісі болды. Институтта ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары, 1964-1966 ж. Қазақстан ҒА Президиумының академик-хатшысы міндетін атқарды.

1965 жылы институтта эксперименттік минералогияның заманауи жабдықталған бөлімін ашты. Металлогения және геохимия саласындағы шашыраңқы элеметтердің ғылыми проблемаларын шешуге, кенжаралу процестерін зерттеуге қатысты. Еңбекшілер депутаттары Алматы қалалық Кеңесі 10 шақырылымының депутаты.

1975—1979 жылдары СССР Ғылым Академиясы геология ғылымдары институтының Сібір бөлімшесі Саха филиалының меңгерушісі, 1976-1979 ж. Саха мемлекеттік университетінің профессоры, 1979- 1985 ж. Хабаровск политехникалық институтының Магадан филиалының ғылыми қызметкері қызметтерін атқарды. Магадан облыстық бейбітшілікті қорғау Комитетінің төрағасы қызметіне сайланған, облыстық «Білім» қоғамының мүшесі.

1985 ж. Алматы қаласына оралып, 1990 жылға дейін ҚР ҒА геология институтының ғылыми кеңесшісі қызметінде болып, экспериментальдық лабораторияны басқарды. 1990 жылы 15 шілдеде қайтыс болды.

Г. Б. Жилинскийдің ғылыми еңбектері

Научные труды Г. Б. Жилинского

 Кітаптар – Книги

Жилинский, Г. Б. Поиски россыпных месторождений титана [Текст] / Г. Б. Жилинский. - Алма-Ата, 1954.- 27 с

Жилинский Г. Б. Типоморфные особенности касситеритов Центрального Казахстана .- Алма-Ата, 1955.- 55 с.

Жилинский, Г. Б. Оловоносность Центрального Казахстана [Текст] : оловоносные формации и их место в общей металлогении региона / Г. Б. Жилинский. - Академия наук Казахской ССР. - Алма-Ата : Изд-во Академии наук Казахской ССР, 1959. - 212 с .

Жилинский, Г. Б. Геологическая наука - народному хозяйству [Текст] / Г. Б. Жилинский // Октябрь и наука Казахстана.- Алма- Ата,1967.- С.117-122,127

Жилинский, Г. Б. Искусственные минералы [Текст] / Г. Б. Жилинский, Р. Г. Жилинский. - Алма-Ата : Казахстан, 1976. - 80 с.

Жилинский, Г. Б., Жилинский, Р. Г. Искусственные минералы [Текст] / Г. Б. Жилинский, Р. Г. Жилинский. - Алматы, 1976.- 78 с.

            Г. Б. Жилинскийдың мерзімді басылымдар мен жинақтардағы мақалалары

Публикации Г. Б. Жилинского в периодических изданиях и сборниках

Жилинский, Г. Б. Металлогенические исследования казахстанских геологов [Текст] / Г. Б. Жилинский // Вестн. АН Каз.ССР.- 1960.- N 10.- C.23,25-27

Жилинский, Г.Б.Геологическая наука - народному хозяйству // Октябрь и наука Казахстана.- Алма- Ата,1967.- С.117-122,127

Жилинский, Г. Б. Өршiл ойлы ғалым // Қазақстан коммунисi: Академик Қ.И.Сәтбаев туралы естелiктер.- Алматы: Жазушы,1989.- 1967.- N10.-Б. 55-58.

Г. Б. Жилинский туралы әдебиет

Литература о Г. Б. Жилинском

Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. – Г. Б. Жилинский : Б.

Казахстан [Текст] : национальная энциклопедия / . - Алматы : Казак энциклопедиясы, 2005 - .

- 560 с. – Жилинский Г. Б. : С. 332.

Садовский Ю. А.

Жаңартылды 08.09.2020 10:22

Садовский Юрий Александрович (1917-1987) – геолог, Шығыс Қазақстандағы Бакен тантал кен орнын алғаш ашушы.

Садовский Юрий Александрович - Қазақстандағы танымал геолог, сирек металлшы, геолог-минералогия ғылымдарының кандидаты. 1961 жылдан бастап Алматы қаласындағы ҚазКСР Геология министрлігінің Қазақ минералдық шикізат институтында (ҚазИМС) сирек металдар геологиясы бөлімін басқарды.

1917 жылы 12 мамырда Нижний Новгородта медицина докторы Садовский Александр Яковлевич пен Елизавета Ивановна Окуневаның отбасында дүниеге келген. Нижний Новгородтағы мектепте оқып, бітіргеннен кейін Днепропетровск тау-кен институтына кен ісі факультетіне оқуға түседі.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оқуын тастап, майданға жөнеледі. Юрий Александрович байланыс бөлімшелерінде Шығыс және Батыс майдандарындағы ұрыс қимылдарына қатысты. Әскерлерімен Польша, Румыния, Чехословакиядан өткен. Ұлы Отан соғысына қатысушы медальдарымен марапатталған.

1945 жылы қарашада жеңістен кейін институтқа оралады. 1947 жылы Днепропетровск тау-кен институтының кен ісі факультетін бітірген. Өндірістік тәжірибе кезінде-ақ, басшының мінездемесі бойынша, Юрий өзін «сирек металдарға қызығушылық танытатын және кез-келген қиындықты жеңе алатын жігерлі және қабілетті геолог» ретінде танытты.

Геолог Ю. Садовскийдің бұдан кейінгі еңбек жолы Алтайдың оңтүстік-батыс геологиялық партияларымен байланысты, онда ол техникалық басшы, геологиялық барлау партиясының бастығы, бас геолог болып жұмыс істейді. 1947 жылдың 11 тамызынан бастап Ю. Садовский - Қалба кешенді экспедициясының геологы, 1949 жылдың 1 қаңтарынан Шығыс Қазақстан облысы Тарғын кентінің геологиялық барлау партиясының аға геологы болады.

Стратегиялық шикізат кен орындарын іздеу және барлау үшін арнайы Тарғын іздеу-барлау экспедициясы құрылды, оны Ж.А. Айталиев басқарды. Жақсы техникалық жағдай, тамаша кадрлар, барлық қызметкерлердің жоғары шығармашылық және ынта-жігерінің арқасында сегіз жыл ішінде Тарғын экспедициясы керемет нәтижелерге қол жеткізді. Өскемен қаласының ҮМЗ тантал өндірісін шикізатпен қамтамасыз етті.

Даргин экспедициясына Кеңес Одағының үздік жоғары оқу орындарының түлектері келді, мұнда Ю. А. Садовский де жұмыс істеген.

Юрий Александрович бас геолог, ал 1955 жылдың 8 қаңтарынан бастап Ертіс геологиялық барлау партиясының (Огневка кенті) бастығы болып тағайындалады. Ертіс ГРП-да жұмыс істей жүріп, ол Шығыс Қазақстан облысындағы тантал «Бакенное» сирек металды пегматитті кен орнын алғаш ашушылардың бірі болды. 1955-1959 жылдары Ю. А. Садовскийдің басшылығымен Бакен кен орнында қарқынды түрде бұрғылау жұмыстары жүргізіледі. 1958 жылы жаңа мәліметтер негізінде талантты геолог кен орнының тантал кендерінің қорларын жедел есептеуді орындайды және өз күшімен жаңа өнеркәсіптік кондицияларды жасап, бекітеді.

Ертіс ГРП-да Ю.А. Садовскийдің басшылығымен бұрғылау және тау-кен жұмыстарының келесідей көрнекті ұйымдастырушылары жұмыс істеді: Д. Б. Каменский, Р. У. Ягудин, В. И. Кузнецов, В.И. Стовбунский, Н. Е. Гревцев, В. И. Орлов, В. А. Кичигин

1961 жылы мамырда Ю. А. Садовский Алма-Аты қаласындағы (қазіргі Алматы) Қазақ минералдық шикізат институтына ауыстырылып, онда сирек металдардың геология бөлімін басқарды.

1966 жылы геология және минералогия ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертацияны сәтті қорғау.

Ю. А. Садовский 70 жас мерейтойына екі ай жетпей 1987 жылы 13 наурызда ауыр науқастан кейін бүйрек жеткіліксіздігінен ауруханада қайтыс болады. Алматы қаласында Рысқұлов даңғылындағы зиратта жерленген.

(Ю. А. Садовскийдің қызы Елена Юрьевна Садовскаяның материалдары бойынша)

Ю. А. Садовскийдің еңбектері

Труды Садовского Ю. А.

Садовский, Ю. А. Об оптимальном отраслевом планировании [Текст] : (В помощь лектору) / Ю. А. Садовский // О-во "Знание" УзССР. - Ташкент : [б. и.], 1975. - 19 с [РГБ]

Каюпов А. К.

Жаңартылды 02.12.2024 16:40

Каюпов Арыктай Каюпович (1974-1993) - доктор геолого-минералогических наук, профессор, академик АН Казахской ССР.

Родился 10 октября 1914 года в селе Каракудук, Павлодарской области. В1939 году окончил Казахский горно-рудный и металлургический институт (ныне Казахский национальный технический университет) и его аспирантуру в 1943г.
В 1939 году возглавил отделение Чубартауской геологической партии Академии наук Казахской ССР. В 1943—1993 годах работал в Институте геологии АН Казахстана - младший, старший научный сотрудник, руководитель сектора, с 1964-1966гг. заместитель директора института, заведующий отделом.Основные научные труды Арыктая Каюповичу касались Центрального Казахстана и Акмайского месторождения редких металлов. Каюпов обнаружил новые залежи Зыряновского месторождения, что дало возможность определить общий запас руд и послужило основанием для строительства свинцового комбината в г. Зыряновск (ныне г. Алтай). Найдя новую сырьевую базу комбината, внес большой вклад в его бесперебойную работу. Являлся одним из составителей металлогенической карты Казахстана и Центральной Азии.
Защитил по рудам Восточного Казахстана докторскую диссертацию. под руководством Каюпова вышла в свет монография в 11 томах "Металлогения Казахстана" (1977-1983). автор более 200 научных публикаций.
Лауреат Государственной премии СССР (1985). награжден орденом Дружбы народов, медалями. заслуженный деятель науки Казахской ССР (1971). является одним из разработчиков научного труда "Металлогенические карты Казахстана и Центральной Азии". на здании Алматинского института геологических наук установлена мемориальная доска.
Умер 25 декабря 1993 года в Алматы.

А. Қ. Қайыповтың ғылыми еңбектері
Научные труды А. К. Каюпова
Кітаптар – Книги

Каюпов, А. К. Геология Зыряновского полиметаллического месторождения / А. К. Каюпов. - Алма-Ата, 1956.
Каюпов, А. К. Основные черты геологии и металлогении Зыряновского района и некоторых его рудных полей (Рудноалтайский полиметаллический пояс): доклад по сумме работ в качестве дис. на соискание учен. степени доктора геол.- минералогич. наук / АН КазССР. Ин-т геол. наук. - Алма-Ата, 1964. - 71 с.
Каюпов, А. К. Геология и металлогения Джунгарского Алатау. - Алма-Ата: Наука, 1966. - 255 с.
Каюпов, А. К. О природе порфировых образований Рудного Алтая в свете генезиса Алтайских полиметаллических месторождений / А. К. Каюпов. -Алма-Ата, 1977.

А. Қ. Қайыповтың қатысуымен шыққан кітаптар
Книги, вышедшие при участии А. К. Каюпова

Геология и минералогия полиметаллических и медных месторождений Южного Казахстана / сост. А. К. Каюпов и др. - Алма-Ата: Наука, 1968. - 248 с.
Особенности тектоники ирудо-локализации на Снегиревском и Греховском месторождениях / сост. А. К. Каюпов и др. - Алма-Ата, 1975. - С.88-90.
Проблемы генезиса колчеданно-поли металлических месторождений Рудного Алтая / сост. А. К. Каюпов и др. - Алма-Ата, 1977. - С. 129-141.
Проблемы магматической геологии Зайсанской складчатой области сост. А. К. Каюпов и др. - Алма-Ата,1981. - С. 155-164.
Металлогения Казахстана / сост. А. К. Каюпов и др. - Алма-Ата : Наука, 1982.

Мерзімді басылымдар мен жинақтардағы жарияланымдары
Публикации в периодических изданиях и сборниках

Каюпов, А. К. ГеологияЗыряновскогополиметаллического месторождения / А. К. Каюпов // Полиметаллические месторождения Рудного Алтая. - М., 1957. - С. 213-360.
Каюпов, А. К. Металлогения месторождений цветных металлов Казахстана / А. К. Каюпов // Проблемы геологии Казахстана. - 1968. - С. 163.
Каюпов, А. К. Основные гипотезы о генезисе колчеданно-полиметаллических месторождений Рудного Алтая / А. К. Каюпов // Проблемыгенезиса колчеданно-полиметаллических месторождений Рудного Алтая. - Алма-Ата,1977. - С. 25-39.

Өмірі мен ғылыми шығармашылығы туралы әдебиеттер
Литература о жизни и деятельности

Қазақ жерінің зиялы азаматтары = Почитаемые люди земли Казахской: серия биографических сборников. Кн. 1. - Алматы : Дәуір, 1999. - Арыктай Каюпович Каюпов: с. 233-234.
Қазақстан ғылымы: энциклопедия. Т. 2 : Қ -Я. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2010. - Қайыпов Арықтай: б. 62.
Шығыс Қазақстан облысы: энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы. - 2014. - Қайыпов Арықтай: б. 430.

***

Нурлыбаев, А. Н. Академик А. К. Каюпов и развитие минерально-сырьевой базы цветной металлургии Республики Казахстан / А. Н. Нурлыбаев, НАН РК, Министерство геологии и охраны недр РК, ИГН им. К. И. Сатпаева. - Алматы, 1994. - 20 с.
Каюпов Арыктай Каюпович:биобиблиографический указатель. - Алматы : Научная библиотека РГП «Ғылым ордасы», 2014. - 106 с.

***

Беспаев, Х. Академик Каюпов / Беспаев Х. // Рудный Алтай. - 1994. - 11 окт.
Прокопьева, Ольга. Кирова теперь Каюпова: [Имя академика Арыктая Каюпова увековечено в названии одной из улиц г.Зыряновска] / О. Прокопьева. // Заря Востока. - 2013г. № 40. - С. 3.

Стучевский Н. И.

Жаңартылды 04.12.2020 16:45

Стучевский Наум Исаакович (1929-2008) - геолог, геология-минералогия ғылымдарының кандидаты, Ертіс полиметалл кен орнын алғаш ашушы.

Наум Стучевский 1929 жылы 21 мамырда Полтавада еврей отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы «дәстүрлі» еврей қолөнерімен айналысқан. Анасы Хана Юхимовна отбасы дәстүрін жалғастыра отырып, провизор болып жұмыс істейді, революцияға дейін әкесінің Полтавада өз дәріханасы болған.

Наумның әкесі Исаак Данилович кәсіби музыкант болып, валторнада ойнаған. 1931 жылы Стучевский отбасы Харьковқа көшкен кезде Исаак Данилович Т. Шевченко атындағы Харьков опера және балет театрының оркестріне жұмысқа орналасады. Наума бала кезінен шығармашылық ортада өскен. Әкесінің үлкен ағасы Мәскеудегі Үлкен театрда суретші болып жұмыс істеді, ал басқа ағасы сол жерде концертмейстер болды. Наума өмір бойы шығармашылыққа қызығушылық танытқан.

1941 жылдың жазында неміс әскерлері Харьковты бомбалай бастағанда, Стучевский отбасы Оңтүстік Оралға, Орскке эвакуацияланды. Наум Исаакович ол кезде 11 жаста еді. Харьковқа оралғаннан кейін Наум Электромеханикалық техникумға түсіп, он жылдыққа экстернмен емтихан тапсырады, ал 1946 жылы Харьков университетіне түсіп, 1951 жылы оны ойдағыдай аяқтайды. Геолог мамандығын әкесі Исаак Даниловичтің кеңесімен таңдаған. Институтты бітіргеннен кейін Наум Исаакович жас маман ретінде Қазақстанға келеді, мұнда оның кенді Алтаймен мәңгі байланысқан еңбек жолы басталады. Шығыс Қазақстанның геологиясында жұмыс істей жүріп, кіші геологтан бастап «Шығысқазгеология» МКҚ бас геологының орынбасарына дейінгі жолдан өтеді. 1958 жылға дейін Наум Исаакович Рудный Алтайдың Прииртыш ауданында жұмыс істейді, түсті металдар кен орындарын іздеу бойынша жұмыстарды атқарады. Дәл осы жерде ол Ертіс полиметалл кен орнында қорғасын, мырыш, мыс, күміс және алтын полиметалл кендерін алғаш рет ашып, сол үшін дипломмен және «кен орнын алғаш ашушы» белгісімен марапатталады. Бұдан кейін 20 жыл Н.И. Стучевский Шығыс Қазақстан облысының аумағында мемлекеттік Геологиялық суретке түсіру мен пайдалы қазбаларды іздеуді басқарады. Сонымен қатар, ол ғылыммен тынымсыз айналысып, кандидаттық диссертация дайындайды. Осы кезеңде ол жиынтық геологиялық, тектоникалық, палеоволканикалық, болжамдық-металлогендік карталарды және Оңтүстік-Батыс Алтайдың палеотектоникалық атласын (11 карта) құрастырып, редакциялаумен жалпылама зерттеулер жүргізді.

Наум Исаакович «Жасырын колчедан-полиметалл кенденуін іздеу проблемасына байланысты Ертіс терең жарылысының геологиялық формациялары мен тектоникалық дамуын талдау» кандидаттық диссертациясын қорғау кезінде демалыссыз жұмыс істейді. Бұл диссертация қорғалып, Шығыс Қазақстан облысының геологтары үшін таптырмас кітапқа айналды. 1978 жылдан бастап Наум Исаакович тек ғылыммен айналысады, бұл Қазақ КСР ҒА Геологиялық ғылымдар институтының Алтай бөліміне ауысуымен байланысты еді. Далалық және зерттеу жұмыстары бойынша тәжірибесі мол. Алтайдың геологиясы туралы өз білімімен бөлісіп, оларды көптеген ғалымдар мен практиктерге қолжетімді ету қажеттілігі туындады. Наум Исааковичтің ғылыми қызметі 112 жарияланымда, оның ішінде 7 монографияда, 11 монографияның тараулары мен бөлімдерінде көрініс тапты. Ғалым өмірінің соңғы күніне дейін жұмыс істеді. «Геология и охрана недр» журналында 2008 жылға дейін оның ғылыми жұмыстары жарық көріп, жас геологтар үшін таптырмас материал болған. Қажырлы ғалым-геологтың еңбегі елеусіз қалмады. Наум Исаакович «Құрмет белгісі» орденімен, «Ерен еңбегі үшін» және «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған, КСРО және ҚХР Геология министрлігінің, Қазақстан Республикасының, Бүкілодақтық «Білім» қоғамының Құрмет белгілерімен марапатталған.

Наум Исаакович Александр мен Владимир есімді екі ұл тәрбиелеген. Ұзақ уақыт бойы Өскемен қаласының Еврей қауымының ақсақалдар кеңесін басқарды.

2008 жылы 28 қаңтарда қайтыс болған.

(Т. Л. Саттарованың «Геолог с большой буквы»мақаласының материалдары бойынша»)

Н. И. Стучевскийдің ғылыми жарияланымдары

Научные публикации Н. И. Стучевского

Стратиграфическое расчленение девонских отложений Березовско-Белоусовского Рудного поля / М.С.Козлов, Н.И Стучевский, М.О. Услугин - Текст // Известия АН КазССР. Сер. Геологическая. - 1986. - №4. - С. 24-32

Стучевский, Н. Поиск геологов продолжается / Н. Стучевский - Текст // Рудный Алтай. - 1989. - 15 апреля.

Стучевский, Н. Старейшина алтайских геологов / Н. Стучевский - Текст // Городская газета. - 1993. - №43.

Н. И. Стучевский туралы әдебиет

Литература о Н. И. Стучевском

Географическая энциклопедия. Восточный Казахстан. - Усть-Каменогорск : КАСУ, 2013. - 264 с.

Шығыс Қазақстан Облысы [Мәтін] : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. – Стучевский Наум Исаакович: б. 707.