Малдыбаев Ж.

Обновлено 06.05.2026 12:03

Жакыпбек Малдыбаев (1907-1938) - первый военный летчик-казах

Малдыбаев Жакыпбек родился 15 мая 1907 года, в с. Шенгельды Зайсанского уезда (ныне Зайсанский район Восточно-Казахстанской области) в семье бедняка Малдыбая. Первые азы грамотности получил у муллы. Повзрослев, устроился рабочим на золотодобывающую шахту в Маркакольском рйоне. В 1928 г. возглавил комитет батраков, где защищал интересы рабочих.
В ноябре 1929 г. призван в Красную Армию. Службу проходил в городе Мере Туркменской Автономной Советской Социалистической республики в 82-ой Особой Кавалерийской бригаде. Принимал участие в ликвидации банд басмачей в песках Каракума и Кызылкума.

В 1932 г. закончил Среднеазиатскую военную школу им. Ленина (с 1937 г. – Ташкентское военное училище), назначен командиром взвода.
В 1933 г. закончил девятую военную школу летчиков (с 1938 г. – Харьковское высшее военно-авиационное училище) в звании «военный летчик-истребитель». В 1934 г. окончив курсы начальников фотослужб и высшую школу спецслужб продолжает службу в составе 40-го отдельного авиаотряда им. Свердлова Среднеазиатского Военного округа, базирующегося в Сталинобаде. В 1937 г. заочно закончил Военно-Воздушную Академию им. Жуковского.

В 1938 г. погиб на пути из Испании, где принимал участие в боевых действиях как воин-интернационалист. Похоронен в г. Ташкенте.
Имя первого военного летчика-казаха носит школа в его родном селе Шенгельды, улицы в г. Зайсане, с. Теректы Курчумского района и в г. Усть-Каменогорске. 13 мая 2022 года в с. Курчум установлен памятник герою-летчику.

 Ж. Малдыбаев туралы әдебиет

Литература о Ж. Малдыбаеве

Елубай, О. Алтайым,алтын тамырым : Деректі әңгіме,очерк,публицистика,толғау. / Елубай О. - Алматы : Әл-Фараби, 2000. - 181 б.
Қасымов, А. Қазақ халқының тұңғыш әскери ұшқышы Жақыпбек Малдыбаев / Қасымов А. - Өскемен : Альфа-Пресс, 2007. - 82 б.
Қасымұлы, А. Алтайдан ұшқан ақиық / Қасымұлы А. - Өскемен : Шығыс Баспа, 1999. - 181 б.

Нұрғалиұлы, Төлеуғазұлы. Ел іші - шежіре кеніші / Т. Нұрғалиұлы, 2008. - 429 с.
Алтайдың інжу-маржаны : [Күршім ауданының 80 жылдығына арналған.]. - Өскемен: Рекламный Дайджест, 2008. - 356 б. с.
Тарихқа толы Тарбағатай. V. - Алматы: Мерей, 2020. - 304 б.

Мақалалар-Статьи

Қасымов, А. Очерк қалай жазылды? : [ұшқыш Ж.Малдыбаев туралы] / А. Қасымов // Достық. - 1997. - 7 шілде
Малдыбайұлы Ә. Өмірі өнеге боларлық жан : [Зайсан ауд. Марқакөлдің туындысы, ұшқыш Малдыбаев Ж. туралы] / Ә. Малдыбайұлы // Достық. - 1997. - 29 сәуір
Сақажанова, Ә. Жасын тағдыр жарқылы "Балағаз"баурайында : [Зайсан ауд.Ұшқыш Ж.Малдыбаевтың мерей тойы өтті] / Ә. Сақажанова // Достық. - 1997. - 27 мамыр
Қалдыбаев, М. Қазақтың тұңғыш ұшқышы : [жерлесіміз Ж.Малдыбаевтың туғанына 90 жыл толуына орай] / М. Қалдыбаев // Рауан. - 1997. - 18 қазан
Рахметолдақызы, Ш. Арнау : өлең[Ж.Малдыбаевқа арналған] / Ш. Рахметолдақызы // Рауан. - 1997. - 18 қазан
Елубай О. Алтайдың ақиығы : [қазақтың тұңғыш әскери ұшқышы Ж.Малдыбаев өмірінің беймәлім беттері] / О. Елубай // Егемен Қазақстан. - 1997. - 30;31мамыр.- Б.
Елубай, О. Алтайдың ақиығы : [ұшқыш Ж.Малдыбаев туралы] / О. Елубай // Егемен Қазақстан. - 1997. - 30 мамыр.- Б.5
Елубай, О. Алтайлықтар азаматтарын ардақтады : [тұңғыш әскери ұшқыш Ж. Малдыбаевқа ас берілгені жайлы] / О. Елубай // Егемен Қазақстан. - 1997. - 3 маусым.- Б.
Әліпбай, С. Тұңғыш әскери ұшқышымыз : [Есімі ұзақ жылдар бойы ел жадынан қалып келген ердің бірі Жақыпбек Малдыбаев еді. Шығысқазақстандық журналист Айтмұханбет Қасымовтың он шақты жыл бойы жүргізген зерттеу жұмыстарының нәтижесінде қазаққтан шыққан тұңғыш әскери ұшқыш екені дәлелденіп отыр. Ұшқыш өмірінен деректер] / С. Әліпбай // Егемен Қазақстан. - 2002. - 24 сәуір.- Б.8
Әміре, Қ. Ер есімін заңдастыру қажет : [Ұшқыш Ж.Малдыбаевтың туғанына -95 жыл толуына орай, ұшқыш есімін беру туралы] / Қ. Әміре // Дидар. - 2002. - 7 мамыр.- Б.2
Әукебаев, Е. Ерлік иесіне ескерткіш керек / Е. Әукебаев // Достық. - 1991. -  13 сәуір.- Б.
Қасымов, А Орда бұзар жасында опат болды / А. Қасымов // Дидар. - 2007. -  23 қаңтар.- Б.2
Қасымов, А. Тұңғыш әскери ұшқыш / А. Қасымов // Егемен Қазақстан. - 2007. -  25 сәуір.- Б.11.
Зәкәрия, Х. Алтайдан ұшқан ақиық / Х. Зәкәрия // Рауан. - 2007. -  12 мамыр.- Б.2.
Тоқпатаев, У. Тұңғыш әскери ұшқыш / У. Тоқпатаев // Дидар. - 2008. -  11 мамыр.- Б.1.
Жүмүкенова, Л. Ауылым менің -Шеңгелді / Л. Жүмүкенова // Рауан. - 2008. -  16 тамыз.- Б.2.
Қасымов, А. Қазақтың тұңғыш ұшқышы / А. Қасымов // Коммунизм туы . - 1990. - 16 мамыр.- Б.
Әукебаев, М. Ерлік иесіне ескерткіш керек / М. Әукебаев // Достық . - 1991. - 13 сәуір.- Б.
Елубай, Оңдасын. Тұңғыш әскери ұшқышты еске алды / О. Елубай  // Егемен Қазақстан. - 2012. - 22 мамыр.- Б.9.
Құнанбаева, Л. Бір үйден майданға аттанған төрт ағайынды : [Ұлы Отан соғысына қатысқан Малдыбаевтар әулеті туралы.] / Л. Құнанбаева // Дидар. - 2015. - 13 наурыз.- Б.17.
Кенжеханұлы, М. Малдыбаевқа облыс орталығынан орын бере ме ? : [А. С. Пушкин атындағы облыстық  кітапханада қазақтың тұңғыш әскери ұшқышы жерлесіміз Жақыпбек Малдыбаевтың 110 жылдық мерейтойы аталып өтті] / М. Кенжеханұлы  // Дидар. - 2017. - 27 мамыр.- Б.4.
Нұрболатұлы, А. Шығыстан шыққан тұңғыш ұшқыш : [А. С. Пушкин атындағы облыстық  кітапханада қазақтың тұңғыш әскери ұшқышы жерлесіміз Жақыпбек Малдыбаевтың 110 жылдық мерейтойы аталып өтті] / А. Нұрболатұлы  // Алдаспан. - 2017. - 25 мамыр.- Б.17.
Ынтықбаева, К. Қазақтың тұңғыш ұшқышы / К. Ынтықбаева // Достық  . - 2017. - 20 мамыр.- б.2.
Қасымов, А. Тұңғыш ұшқышқа ескерткіш лайық емес пе? / А. Қасымов  // Дидар. - 2018. - 3 шілде.- Б.6.
Нақтыбайұлы, Е. Өскемен өз батырларын өгейсітпесін / Е. Нақтыбайұлы  // Дидар. - 2019. - 21 ақпан.- Б.5.
Құсанбаев, С. Еңселі ескерткіш бой көтермек : [Қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби ұшқыш Жақыпбек Малдыбаевқа ескерткіш орнатылмақшы] / С. Құсанбаев // Дидар. - 2022. - 21 сәуір. - Б.14.
Зәкәрия, Х. Тұңғыш әскери ұшқыштың ескерткіші : [Күршімде ұшқыш Жақыпбек Малдыбаевқа ескерткіш орнатылды] / Х. Зәкәрия  // Дидар. - 2022. - 19 мамыр.- Б.20.
Абыз, І. Батырға стелла орнатылды : [Өскеменде тұңғыш әскери ұшқыш Жақыпбек Малдыбаевқа стелла орнатылды] / І Абыз // Менің өлкем. - 2022. - 10 қараша.- Б.2.
Қайнарұлы, М. Тұңғыш ұшқыш тұғырға қонды : [тұңғыш әскери ұшқыш Жақыпбек Малдыбаевқа ескерткіш орнатылды] / М. Қайнарұлы // Егемен Қазақстан. - 2022. - 16 қараша.- Б.10.
Жазушының кейіпкеріне ескерткіш орнатылды // Қазақ әдебиеті. - 2022. - 11 қараша.- Б.11.
Мұхамадиев, Т. Тарихты түгендеген қаламгер : [Жақыпбек Малдыбаевтың қазақтан шыққан тұңғыш әскери ұшқыш екендігі қалай дәлелденді?] / Т. Мұхамадиев // Менің өлкем. - 2024. - 9 мамыр.- Б.5.

***

Касымов, А. Родом из Маркаколя [Текст] : [О первом воен.летчике-казахе Ж.Малдыбаеве из аула Ченгелды Маркак.р-на] / А.Касымов // Рудный Алтай. - 1997. - 13 февр. - С.

Улица Жакыпбека Малдыбаева [Текст] : [Одной из улиц с.Курчум присвоено имя первого казахст.летчика] // Рудный Алтай. - 1997. - 12 июля. - С. 12июля

Жантыкеев, Р. Первый летчик казахского народа [Текст] /Р. Жантыкеев // Рудный Алтай. - 2007. - 15 февраля. - С. 6

Жантыкеев, Р. Ченгельды: память о первом казахском летчике [Текст] / Р.Жантыкеев// Рудный Алтай. - 2007. - 29 сентентября. - С. 6.

Магауянова, К. Соколом поднялся в небо [Текст] / К.Магауянова  // Заря. - 2007. - 29 сентября. - С. 2.

Первый летчик казахского народа [Текст] // Заря. - 2007. - 21 апреля. - С. 2.

Қасымов, А. Қазақ халқының тұңғыш әскери ұшқышы Жақыпбек Малдыбаев [Мәтін] / А. Қасымов ; ред. С. Байхонов. - Өскемен : Альфа-Пресс, 2007. - 69 б

Кумаргажина, Р. Кто ты, батыр? [Текст] : [о первом летчике-казахе Ж. Малдыбаеве] / Р. Кумаргажина // Усть-Каменогорск. - 2012. - 17 мая. - С. 5.

Грохотов, Г. И памятник воздвигли... [Текст] / Г. Грохотов // 7 дней. - 2013. - 8 августа. - С. 4

Жантыкеев, Р. Летчик с берегов Черного Иртыша : [к 115-летию первого казахского военного летчика Жакыпбека Малдыбаева] / Р. Жантыкеев // Казахстанская правда. - 2022. - 21 апреля. -  С. 8
Сарсембаева, Б. Покоривший небо : [о первом казахском военном летчике Жакыпбеке Малдыбаеве] / Б. Сарсембаева // Рудный Алтай. - 2023. - 27 июня (№ 75). - С. 3.
Касымов, А. Первый казахский военный летчик : [о военном летчике  Жакыпбеке Молдыбаеве] / А. К. Касымов // Тәңіртау. - 2023. - № 4.- С118 - 123.