Сәкиева Күләш Сырымбетқызы (1920-2019) – әнші, актриса, Қазақстанның Халық әртісі
1920 жылы 15 ақпанда Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданында дүниеге келген. Күләштің көркемдік таланты ерте балалық шақтан пайда болған. Сегіз жасынан-ақ қыздың болашағынан зор үміт күтіледі. Зайсанда бастауыш мектепті бітіргеннен кейін білімді, оқыған ағасы Сапарғалидың ықпалымен Алматы қаласына келіп, рабфакта оқиды. Сол жерде көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысып, ән айтып жүрген ол 1937 жылы Алматы Мемлекеттік театр училищесінің кәсіби режиссері Асқар Тоқпановтың класына оқуға түседі.
1941 жылы осы оқу орнын үздік бітіргеннен кейін Абай атындағы Жамбыл облыстық музыкалық драма театрына орналасқан жас актриса Шиллердің «Сатқындық пен махаббат» пьесасындағы Луизадан (училище бітірген кездегі дипломдық жұмысы) бастап М. Әуезовтің «Еңлік - Кебек» трагедиясында Еңлік, Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері - Ақтоқты», «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш Баян сұлу» трагедияларында Ақтоқты, Жібек, Баян, т.б. көптеген кейіпкерлерді сахналаған.
Ұлы Отан соғысы жылдарында тылда еңбек етіп жүрген ер азаматтарды рухани жігерлендіру мақсатында концерттер қойып, спектакльдер көрсетуде театр ұжымымен бірге аянбай еңбек етті. Жамбыл театрында он жылдай өнер көрсеткен актрисаның еңбегі бағаланып, «Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі» (1947) атағы беріліп, «Құрмет белгісі» (1945) орденімен марапатталды.
Сахналық тәжірибе жинаған Күләш Сәкиева 1952 жылы 19 қазанда Абай атындағы Семей облыстық қазақ драма театрына ауысады. Ол 1958 жылы Ә.Тәжібаевтың «Майра» драмасында (режиссері Б.Омаров) қазақ халқының жезтаңдай әншісі, композитор Майра әндерін, әсіресе осы Баян және У. Ғаджибековтың «Аршын - Малалан» музыкалық комедиясындағы Гүлшаһраның бейнелерін нанымды сомдаған.
Ол 1941 жылы М.Әуезов атындағы академиялық драма театрына арнайы шақырылып, 1949 жылға дейінгі уақыт аралығында Ақтоқты (Г.Мүсірепов «Ақан сері - Ақтоқты»), Қарлыға (М.Әуезов «Қарақыпшақ Қобыланды»), Мария Антоновна (Гоголь «Ревизор»), Мирандалина (К. Гольдони «Қонақ үйдің қожасы»), Настя (М. Горький «Шыңырау түбі»), т.б. кейіпкерлердің көркем бейнесін сахналауда асқан шеберлігін көрсете білді.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-сайланымдағы депутаты (1955 - 1959), Қазақстан Компартиясының ХІІІ съезіне делегат (1971) болып қатысқан. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен 3 мәрте марапатталған (1944, 1955, 1980 жылдар); «Қазақ КСР халық әртісі» құрметті атағымен қосыла екінші мәрте «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды (1958). КСРО-ның «Еңбек ардагері» (1982), «Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «ҰОС соғысына 30,50,60,65 жыл», «КСРО-ның тың жерлерді игергені үшін», «ҰОС ерлігі үшін» және т.б көптеген медалдармен марапатталған. Семей қаласының, Зайсан ауданының Құрметті азаматы. 2005 жылы Елбасының жарлығымен қазақ театр өнеріне сіңірген еңбегі үшін еліміздің жоғарғы мемлекеттік марапаты - «Парасат» орденімен марапатталды.
Қазақстанның Халық әртісі Асқар Тоқпановтан сахна шеберлігін үйреніп, өнер жолына түскен, дала сахнасынан сыр ұққан, кәсіби сахнада шынығып, өнер тарланына айналған Күләш Сәкиева тоқсан жасқа дейін сахнадан түскен жоқ. Отбасында ана бақытын көріп, өнер шыңынан көтерілген ел еркесі Қазақстанның Халық әртісі, үш орденді Күләш Сырымбетқызы 2019 жылы 4 ақпан күні дүниеден өтті.
К. С. Сәкиева туралы әдебиет
Литература о Сакиевой К. С.
Кітаптар – Книги
Жеңсеханов, М. Шежірелі Зайсан [Электрондық ресурс] : [Зайсан өңірінен шыққан батырлар мен балуандар, ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, өнер иелері мен ақын -жазушылар туралы сөз қозғалады. ] / М. Жеңсеханов . - Семей : Азербаева К., 2004. - 158 б.
Майшекин, М. Көркемөнер шеберлері [Мәтін] / М. Майшекин - Алматы : Қазақ мемлекет баспасы, 1959. - 138 б.
Мақалалар - Статьи
Сейсенұлы, Д. Актриса [Мәтін] / Д. Сейсенұлы // Егемен Қазақстан. - 2010. - 2 наурыз.- Б.3.
Мұхамедова, Р. Жүздеген тағдыр бейнесі [Мәтін] : [актриса К. Сәкиева туралы] / Р. Мұхамедова // Ертіс өңірі. - 2010. - 3 наурыз.- Б.12.
Часных, Л. Тоқсанды толтырған Күләш апа күнде шығады сахнаға [Мәтін] / Л. Часных // Дидар. - 25 қыркүйек.- Б.1-2.
Сыдықов, Е. Бәтташұлы. Өнердің хас шебері [Мәтін] / Е. Б. Сыдықов // Семей таңы. - 2010. - 23 қыркүйек.- Б.2.
Сағимұрат, Е. Мұхтар Әуезов бағалаған актриса [Мәтін] / Е. Сағимұрат // Семей таңы. - 2010. - 30 қыркүйек.- Б.2.
Мақанқызы, К. Сан қырлы саңлақ [Мәтін] / К. Мақанқызы // Ертіс өңірі. - 2010. - 29 қыркүйек.- Б.1, 10.
Сейсембаева, Ш. Күләш Сәкиева жеке заттарын мұражайға тапсырды [Мәтін] / Ш. Сейсембаева // Дидар. - 2013. - 13 наурыз.- Б.6.
Райыс, К. Өмірін театрға арнаған жан [Мәтін] : [Халық әртісі Күләш Сәкиева туралы.] / К. Райыс // Ертіс өңірі. - 2015. - 4 наурыз.- Б. 8.
***
Шыбынтаева, М. "Она - живая история театра" [Текст] / М. Шыбынтаева // Наше дело. - 2000. - 18 февраля. - С. 7.
Жинило, В. Юбилей актрисы [Текст] / В. Жинило // Рудный Алтай. - 2000. - 7 марта. - С. 1.
Азмухамбетов, Ш. И тогда женские роли играли мужчины [Текст] : казахскому национальному театру - 90 лет / Ш. Азмухамбетов // Рудный Алтай. - 2007. - 30 июня. - С. 6.
Биданова, А. Примадонна [Текст] : [90 лет Народной артистке Казахской ССР Куляш Сакиевой] / А. Биданова // Казахстанская правда. - 2010. - 11 марта. - С. 5.
Шарипханова, А. Ваш выход, Куляш-апа! [Текст] / А. Шарипханова // Страна и мир. - 2010. - 8 марта. - С. 3.
Часнык, Л. За роль Майры - звание и орден [Текст] : [о народной артистке РК Куляш Сакиевой] / Л. Часнык // Рудный Алтай. - 2010. - 15 марта. - С. 6.
Часнык, Л. Бенефис нестареющей примадонны [Текст] : [к 90-летию со дня рождения Народной артистки РК из г. Семей К. С. Сакиевой] / Л. Часнык // Рудный Алтай. - 2010. - 24 сентября. - С. 1, 2.
Гуляева, Е. Живу лишь сценой [Текст] / Е. Гуляева // Наше дело. - 2014. - 16 января. - С. 6.
Тойкенов Махмут Чакеремович (1963) - певец, лауреат Республиканского фестиваля «Жігер», заслуженный деятель Республики Казахстан.
Махмут Чакеримович Тойкенов родился 1 июня 1963 г. в с. Бахты Маканчинского района Семипалатинской области (ныне Урджарский район Восточно-Казахстанской области).
В 1991 г. закончил Алма-Атинскую государственную консерваторию им. Курмангазы по специальности концертный певец, преподаватель.
В 2007 г. - Казахскую национальную академию искусств им. Т.Жургенова по специальности режиссер музыкального театра.
Заслуженный деятель Республики Казахстан.
С 2000 по 2003 гг. - заместитель директора Президентского центра культуры Республики Казахстан.
С 2003 по 2009 гг. - заместитель директора Национального театра оперы и балета им. К.Байсеитовой.
1 июня 2009 -2011 гг. - руководитель Управления культуры Восточно-Казахстанской области.
Литература о Тойкенове М. Ч.
Жақсыбаев, Д. Өнер дарыған шаңырақ [Мәтін] / Жақсыбаев Д. // Ертіс өңірі. - 2007. - 8 тамыз. - Б. 4.
Өнер қонған шаңырақ [Мәтін] : [Ерлі зайыпты әншілер Махмут Тойкенов пен Майра Нуркенова туралы] // Қазақ әдебиеті. - 1999. - 23 көкек. - Б. 11.
Төлегенова Бибігүл Ахметқызы (1929 ) - СССР халық әртісі, СССР мемлекеттік, ҚазССР-нің К Байсеитова атындағы сыйлықтарының лауреаты
Төлегенова Бибігүл Ахметқызы 1929 жылы желтоқсанның 16-да Семей қаласында дүниеге келген.
Әнші (лирикалық-колоратуралық сопрано), КАЗКСР-інің (1958) және КСРО (1967) халық артисі, Социалистік Еңбек Ері (1991).
1954 жылы Алматы мемлекеттік консераваториясын бітірді. Ән айтуды көркемөнерпаздар үйірмесінен бастады
Төлегенованың әншілік талантын танып, оның өнер жолына түсуіне бағыт сілтеген, әрі тұңғыш дәріс берген орыс жазушысы Г.И.Серебрякова болды.
Төлегенова еңбек жолын 1946 жылы Семейдегі ет комбинатында жұмысшылықтан бастады.
1951-53 жж. Қазақтың мемлекеттік опера және балет театрының;
1956-71 жж. Қазақ мемлекеттік филармониясының әнші-солисі;
1971 жылдан Қазақтың мемлекеттік опера және балет театрында еңбек етеді; 1979 жылдан Алматы мемлекеттік консерваториясында пед. қызметпен (профессор) шұғылданады. Төлегенованың шебер орындаушылық өнерінің әсем де сазды даусының қайнар бұлағы ең алдымен қазақтың халық әндеріне саяды.
Әншінің алуан тақырыпты репертуарында қазақтың халық әндері, Батыс Европа композиторларының вокалдық шығармалары бар. Төлегенова өзінің концерттік-орындаушылық өнерін шеберліктің жоғары сатысына көтеріп, классикалық дәрежеге жеткізді, опера өнеріне де елеулі үлес қосты.
Бірнеше фильмдерде өз замандастарының образын жасап, өнері республика, ТМД елдері көлемінде ғана емес, бүкіл дүние жүзіне танылды.
Гастрольдік сапармен Польша, Чехославакия, Үндістан, Алжир, Египет, Сирия, Вьетнам, АҚШ-та болды.
1957-58 жж. Москвада өткен әншілер конкурсының лауреаты.
КСРО Мемлекеттік сыйлығының(1970 ж.) және КАЗКСР-і Мемлекеттік сыйлығының (1966) лауреаты.
7-11 сайланған КАЗКСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Ленин орденімен және Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған.
Тулегенова Б. А. туралы әдебиеттер
Литература о Б. А. Тулегеновой
Культура Казахстана [Текст]: энциклопедический справочник. - Алматы: Аруна, 2010. – Тулегенова Бибигуль : с. 594.
Тулегенова, Б. Живая песня [Текст] / Тулегенова Б. - М. : Молодая гвардия, 1984. - 149 с.
Кариев, З. К. Солнечный голос [Текст] / З. Кариев ; вступ. ст. Е. Серкебаева. - Алма-Ата : Өнер, 1988. - 80 с.
Звезды казахстанской эстрады и оперы [Текст]. - Алматы : Аруна, Б. г. - 11 с.
Славные земляки [Текст] : (био-библиографическая памятка). - Семипалатинск : [б. и.], 1998. - 38 с.
Серкебаева, Ирина. Бибигуль Тулегенова: любить, надеяться и верить [Текст] : биография отдельного лица / И. Серкебаева. - Алматы : Атамұра, 2014. - 248 с.
Мақалалар-Статьи
Шимырбаева, Г. Бибигуль Тулегенова : Я блистаю только на сцене [Текст] / Шимырбаева Г., Мухамеджанов А. // Казахстанская правда. - 1996. - 20марта. - С.
Колосов, В. Бибигуль [Текст] / Колосов В. // Простор http://prostor.samal.kz. - 1999. - №12. - С. 2-7
Рябцовская, Л. Мастер-класс примадонны [Текст] : [О жизни и творчестве Б.Тулегеновой] / Рябцовская Л. // Рудный Алтай. - 2000. - 4 апр. - С. 4
Унгарбаева, А. Звездный отдых [Текст] / А. Унгарбаева // Новое поколение . - 2007. - 7 сент. (N 35). - 13
Биданова, А. В почете у земляков [концерты Б. Тулегеновой в Усть-Каменогорске и Семипалатинске] // Казахстанская правда.- 2009.- 25 нояб.- С. 2.
Ляховская, В. Многая лета! // Известия.- 2009.- 24 дек.- С. 1,5
Храбрых, О. Святая к музыке любовь // Экспресс К.- 2009.- 25 дек.- С. 32
Забирова, Т. Учитель, певица, личность [Текст] : [о Бибигуль Тулегеновой] / Т. Забирова // Казахстанская правда. - 2010. - 29 дек. - С. 12.
Искужинова, Г. Казахский соловей [Текст] / Г. Искужинова // Вести Семей. - 2010. - 7 янв. - С. 3.
Байтелесова, С. Женщина, которая поет : Бибигуль Тулегенова вспомнила былое // Литер.- 2010.- 13 мая.- С. 26
Калмырзаев , А. Казахский соловей [к 80-летию нар. арт. СССР и Казахстана Б.Тулегеновой ] // Казахст. правда.- 2010.- 15 янв.- С.12.
Козина, В. Народна артистка из народа [интервью Бибигуль Тулегеновой о себе и о своем творчестве] // Business women.kz.- 2010.- № 1/2.- С. 36-39.
Кадырова, Г. Звучали трели соловья [Текст] / Кадырова Г. // Страна и мир. - 2010. - 11 окт. - С. 14.
Сугирбаева, М. Бибигуль Тулегенова : главное - не увлекаться мишурой и дешевым репертуаром [Текст] / Сугирбаева М. // Страна и мир. - 2010. - 11 янв. - С. 12
Бойко, Н. Народная певица [Текст] / Бойко Н. // Новое поколение. - 2011. - 26 июля. - С. 8
Мустафина, М. Ее любят по настоящему [Текст] / Мустафина М. // Новое поколение . - 2010. - 15 янв.(№ 2). - 14
Альжапарова, Р. Бибигуль Тулегенова : "Не сдавайтесь антикультуре" [Текст] : [интервью и биографическая справка] / Р. Альжапарова // Усть-Каменогорск. - 2012. - 27 сентября. - С. 9
Михайлова, М. Премия за народную любовь [Текст] / Михайлова М. // Казахстанская правда. - 2013. - 5 апреля. - С. 11
Бакытова, А. Куляш-апай звала меня "маленькой" // Казахстанская правда.- 2013. - 6 сентября. - C. 17
Бакытова, А. Куляш-апай звала меня "маленькой" [Текст] / Бакытова А. // Казахстанская правда. - 2013. - 6 сентября. - С. 17
Бакытова, А. Объяснение в любви [Текст] / Бакытова А. // Казахстанская правда. - 2013. - 2 ноября. - С. 5
Шулембаева, Р. За вклад в развитие отечественной культуры [Текст] / Шулембаева Р. // Казахстанская правда. - 2014. - 8 февраля. - С. 2
Иржанов, М. Бенефис Бибигуль Тулегеновой [Текст] / Иржанов М. // Казахстанская правда. - 2014. - 7 октября. - С. 9
Бек, Т. В честь любимой певицы [Текст] / Бек Т. // Казахстанская правда. - 2014. - 23 декабря. - С. 11
Малахова, О. Будут новые имена! [ В Астане состоялось открытие престижного Междунар. конкурса вокалистов Бибигуль Тулегеновой]
// Казахстанская правда.- 2014. - 19 сентября. - С.21
Манбетеев, У. Мне голос дан [Текст] / У. Манбетеев // Казахстанская правда. - 2016. - 30 сентября (№ 187). - 16
Байторина, Н. Прекрасны как сама весна [Текст] / Н. Байторина // Вести Семей. - 2017. - 7 марта. - С. 3
Нокрабекова, З. Астана принимает таланты [Текст] / Нокрабекова Зарина // Казахстанская правда. - 2017.- 6 сентября (№ 170). - 12
Әйтікеш Толғанбаев (1924-1995 жж.)
Әйтікеш Толғанбаев 1924 жылы Семей облысы Шыңғыстау ауданы Қарауыл селосында дүниеге келген. Арғы тегі Ырғызбайдан тарайды. Өскенбай, Мырзатай, Өсер, Жортар бірге туысады. Өскенбайдан – Құнанбай, одан – Абай, ал Мырзатайдан Жұман-Толғанбай- Әйтікеш туады. Әйтікеш жас күнінен музыкаға әуес болып өседі. Анасы Бибісара Өтелбаева Жігітек руының қызы - өте тамаша даусы бар әнші болған екен. Әсіресе, Абай әндерін нақышына келтіре орындайтын. Немере ағасы Шәкәрім тауда жалғыз тұрғанмен Әйтікештің әкесіне жиі келіп әңгіме-дүкен құрып қайтады екен.
Әйтікештің бауырлары шетінен музыкалық аспаптарда шебер ойнаған. Алғаш ауылға радио торабын тарқанда бала Әйтікештің қуанышында шек болған жоқ. Радиодан берілетін Совет скрипка мектебінің шебері М.Полякиннің концертін есі кете тыңдайтын. Он жасында басқа аспаптарды еркін меңгерген Әйтікешке скрипканың сиқырлы үні ерекше әсер етті. Сөйтіп, скрипкашы болуға бел шешеді. Бірақ алдымен скрипка аспабын тауып алу керек еді. Шалғайдағы ауылда ол қайдан болсын!
Көп ұзамай бала арманы орындалды. Ағасы Балтақай Семей дүкенінен жалғыз ғана скрипканы көріп, 91 рубльге сатып алады. 1936 жылы Семейде көркемөнерпаздар байқауының олимпиадасы өткізіледі. Оған облыстағы барлық балалар ұжымдары қатысады. Жюри құрамында қазақ өнерінің майталмандары композитор Л. Хамиди, жазушы І. Жансүгіров, т.б. болған-ды. Осы олимпиада жас өнерпаздың болашағын айқындап бергендей болды. Нотаның не екенін білмейтін, табиғи дарын иесі Әйтікеш бірінші орынды жеңіп алады. Әйтікештің суретімен қоса, І.Жансүгіровтың ақ жол тілеген мақаласы облыстық газетте жарияланды.
Л. Хамиди баланың астанадағы арнайы музыкалық мектепте білім алуы керектігін айтып, оны А. Жұбановқа жібереді.
1936 ж. Алматыдағы музыкалық –драмалық техникумға оқуға түседі. Музыкалық ортаға тап болған Әйтікеш өзіне көптеген жаңалықтар ашып музыка, скрипка әлеміне бойлай түседі. 1941 жылы училищенің есеп беру концертінде жеке № 22 Виотти-ді орындайды. Ұстазы И.А. Лесман шәкіртінің әлемдік атқа ие болатынына сенімді еді...
Өмірдің есігін енді ашып, өнерін ұштап, білімін жетілдіріп, музыка әлемінің көгінен көрініп, халқыма танылам деп жүрген жас жігіттің арманын сұм соғыс тас-талқан етті.
Ел қатарлы Ә.Толғанбаев елін жаудан қорғау үшінқан майданға аттанады. Моздок түбінде жараланып, жау қоршауында қалып, тұтқынға түседі...
Бақытына қарай немістер оның музыкант екенін біліп, офицерлердің көңілін көтеріп, музыкада ойнап беруді шақырады. Лагердің коменданты үлкен талант иесіне бас иіп, оның тірі қалуына жағдай жасап, Германияға жібереді. Скрипка өнерін ежелден қадірлей білген немістер Бах-тың, Моцарттың, Гайднның, Бетховеннің шығармаларын тыңдап оның орындаушылық шеберлігіне таң қалып, тәнті болысады. Майдан далаларында кескілескен ұрыс жүріп жатқанда, ол жау қолында тұтқын бола жүріп, жауын өнер құдіретіне табындырып, скрипканың қасиетті үнімен елінің тұтастығы мен бірлігін, өз ұлтын, халқын, туған жерін шексіз сүюдің қандай болатынын қазақтың халық әні арқылы жеткізіп, дұшпанның мысын басады.
Иә, туа біткен талант иесі, қазақтың скрипка өнерінің негізін салушы, тұңғыш кәсіпқой музыкант Ә. Толғанбаев тағдыр тәлкегімен Батыс Европаны аралып, көптеген қиыншылықтарды басынан өткізеді. 1946 жылы еліне оралып, өнер жолында халқына еңбек етпекші болған өнерпазға “Отанын сатқан ” деген айып тағылып, 1947 жылы 25 жылға Магаданға айдалады. Жазықсыз жаламен жапа шегіп, тағдыр тәлкегін басынан өткерді. Тірлігінде тозақ отына күйіп, көрмегенді көрсе де, ар-намыс үшін күресе білді. Адамшылық, кісілік қасиеттердің қандай болу керектігін танытты. Оның өмір жолы –ерлік пен қайсарлықтың, , адалдық пен азаматтықтың, өмірге құштарлықтың үлгісі.
Ұлы Отан соғысының ардагері, бұрынғы әскери тұтқын, бұрынғы ГУЛАГ тұтқыны, Қазақстан Республикасы кәсіпқой скрипка мектебінің негізін салушы, Алматы мемлекеттік конверваториясының бұрынғы доценті Ә. Толғанбаевтың өмір жолы осындай. “Жақсының аты өлмейді” деп халқымыз айтқандай, туған елі, кіндік қаны тамған Шыңғыстау өңірі, Абай елі туған азаматын қастерлеп, өз аманатымен әке-шешесінің қасына жерлеп, мазар тұрғызған екен. Абай ауданының орталығында ұйымдастырылған “Ғасыр адамдары” атты ескерткішке мүсінін салып, аты-жөні жазылған.
Шығармалары:
Толғанбаев А. Қатал тағдыр тәлкегі / Орысшадан аударған М.Балтақайұлы; Әдеби жазып өңдегендер:И.М.Савина, С.А.Толғанбаева.- Алматы: Ана тілі, 2001.- 133
Толғанбаев А. Қатал тағдыр тәлкегі [Мәтін] / А.Толғанбаев// Ертіс өңірі.- 2007. - 9 мамыр. - Б. 14; 16 мамыр. - Б. 14; 23 мамыр. - Б.14; 30 мамыр. - Б.14; 6 маусым.- Б.14; 13 маусым.- Б.14.
Ол туралы:
Адырбекұлы К. Айткеш [Мәтін] / К. Адырбекұлы//Түркістан һttp://www.turkestan.kz.- 2007. - 6 қыркүйек. - Б. 6.
Асылжан П. Шыңғыстаудың бір ардағы// Семей таңы.- 2004. - 22 қазан. - Б. 15
Жәкеева Г.С. Бағалы ердің бағасына жетейік// Ертіс өңірі.- 2003. - 14 ақпан. - Б. 28
Сәрсенбай Қ. Қазақтың Паганині:[Скрипкашы Әйткеш Толғанбаев хақындағы толғаныс]// Егемен Қазақстан.- 1994.-20тамыз
1937-2007 тауқымет пен тағзым [Мәтін].- Алматы: РИИЦ-Азия, 2007.- 296 б.: суретті
Өлмесеков Келденбай Раузаұлы (1953-2011)
Келденбай Өлмесеков 1953 жылы 25 мамырда Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Құйған ауылында дүниеге келген.
Қаратоғай орта мектебін бітіріп, әскер қатарындағы міндетін өтейді.
Бала кезінен әнге әуес, өнерге құмар Келденбай жұмыс істеген жерлерінде көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысып, көзге түседі. Ақыры тәуекелге бел буып, Алматыға оқуға аттанады. Жолы болып Республикалық эстрада студиясының әншілер бөліміне оқуға түсіп, оны 1977 жылы бітіріп шығады.
Қазақ өнерінің қос бәйтерегі, халық әртістері Жүсіпбек Елебеков пен Бекен Жылысбаевтан дәріс алып, олардың баулуынан өтеді.
Еңбек жолын Өскемен филармониясынан бастап, 1978 жылы Семейдің Әміре Қашаубаев атындағы филармониясына қызметке келді.
Содан бері ширек ғасыр уақыт өтіпті. Бүгінде репертуарында 300-ге тарта халық әндері, Абай, Ақылбай, Ақан, Біржан, Ағашаяқ, Үкілі Ыбырай, Мұхаметжан, Майбасар, Уәйіс, Міржақып, Жаяу Мұсаның және бүгінгі композитордан Т.Базарбаевтың, Ш.Қалдаяқовтың Т.Рахимовтың т.б. әндері бар.
Бұлардың арасында Шәкәрім, Шәкір әндері бір төбе.
Шәкәрім ақталмаған сонау бір жылдарыдың өзінде, келешекке сенім артып, ағалық ақыл-кеңесін беріп, ұлы тұлғаның ән-мұрасымен табысуына себеп болған Төкен Смайылұлы Ибрагимов.
Сөйтіп 1988 жылдан бастап, өнер жолының алтын өзегін Шәкәрім әлеміне бұрып, тыныс артты.
Шәкәрім әндері мен күйлері өзіндік өлшемімен, сезім тереңдігімен, нақыш-әуенімен ерекшеленеді. Өзегіне бойламай, жадағай орындауға келмейтін асыл дүниелер. Тума талант әнші осыны жүрегімен түсіне білді.
Сол кезден бастап, мұражай қорындағы Ахаттың, Шәкірдің, Ниязбектің, Қабыштың орындауындағы сақталған Шәкәрімнің ән қазынасы Келденбайға аманат етілді.
Келденбай осы жолда Шәкір Әбеновтей ғасыр куәсі болған Әулие ақынмен табыстырған тағдырына риза. Шәкәрім әндерін алғаш Шәкірден естіді.
Оның үстіне Ахат Құдайбердиев, Ниязбек Алдажаров, Қабыш Керімқұловтай Шәкәрімнің ән мұрасы мұрагерлерінің алдын көріп, сол асылдардың өнер мектебінде дәріс алу бақытына ие болды.
Қазір Келденбай Шәкәрімнің жиырмадан астам ән-күйлерін орындайды. Тек орындаушы ғана емес, терең білімді Шәкәрімтанушы, әрбір әннің шығу тарихын, туу себебін тыңдаушыға жете түсіндіре алатын тамаша насихатшы. «Шәкәрімнің музыкалық мұрасы» және «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек» атты лекция-концерттерімен кең байтақ елімізді еркін аралады.
Келденбай - бүкіл республикада Шәкәрім әндерінің бірден бір орындаушысы.
Шәкәрім әндерінің ноталық негізін алғаш қағазға түсірген Талиға Бекхожина болса, олардың түпнұсқаға ең жақын орындаушысы Ниязбек Алдажаровтан кейін – Келденбай. Бұл шындықты Шәкір , Ниязбек, Ахаттардың өздері мойындап, ақ батасын берген. Ниязбек ағасы: «Шәкәрімді енді саған сеніп тапсыруға болады,» - деп әншінің маңдайынан сүйген.
Әншінің 25 әні Ілия Жақановтың редакторлығымен шыққалы жатқан лазерлі дискілі қазақ әндерінің антологиясына енді. Бұл үлкен жетістік.
Келденбай Өлмесеков Республикалық Әміре Қашаубаев атындағы халық әндерін орындаушылар конкурсының лауреаты, (1980 ж)
Алматыда өткен музыкалық–зерттеушілер конкурсының дипломанты (1990 ж)
Алматыда Шәкәрімнің 140 жылдығына арналған К.Өлмесековтың жеке шығармашылық кеші өтті. (1998 ж)
Қазақстанның өнеріне сіңірген еңбегі үшін, 2001 ж. Қазақстан Республикасы Президнтінің граматасымен, «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталды.
2011 жылы 29 шілдеде Алматы қаласына барған іс-сапарында кенеттен қайтыс болды. Семей қаласына жерленген.
Келденбай Өлмесеков туралы әдебиет:
Литература о К. Улмесекова:
Кітаптар - Книги
Шәкәрім. Энциклопедия. /Бас ред. Е.Б. Сыдықов. – Семей, 2008 – Б. 598. Өлмесеков К.: -Б.598.
Семей әншілері [Мәтін] : био-библиографиялық портрет, 2006. - 32 б.
Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия./ бас ред. Б. Жақып.-Алматы:Қазақ энциклопедиясы, 2014.-848 б.- Өлмесеков К.: Б. 605-606.
Сұраған жанға сәлем айт [Электрондық ресурс] : [жинақта әнші өмірімен қатар нотаға түсірілген Шәкәрім әндері берілген.] / К. Өлмесеков ; құраст. Е. Шүкіман, 2018. - 396 б. с.
Сұраған жанға сәлем айт... [Мәтін] : әндер, мақалалар сыр-сұхбаттар, естеліктер арнау өлеңдер /, 2018. - 396 б.
Тарихқа толы Тарбағатай IV [Мәтін], 2019. - 274 б.-Өлмескеов К.:Б.166-172.
Мұхаметқалиұлы, Кәрібек. Уақыт иірімдері [Текст] / К. Мұхаметқалиұлы, 2021. - 230 б.- Өлмесеков К.: Б:47-55.
Мақалалар - Статьи
8-11 сыныптарда "Қазақ тілі" оқулығына арналған жергілікті жер материалдарын қосымша пайдалану [Мәтін] // Сынып жетекшісі. - 2003. - №6.- Б.31-40
Ахметбекова А. Шәкәрім әндерін орындаушы Өлмесеков [Мәтін] : [Ш.Құдайбердиев әндерін орындаушы өнерпаз әнші К.Өлмесеков туралы] / Ахметбекова А. // Семей таңы. - 1998. - 20-26 тамыз.- Б.
Әлиакпаров М. Т. Шәкәрімнің композиторлығы жайында бір үзік сыр [Мәтін] / Әлиакпаров М. Т. // Шәкәрім әлемі. - 2007. - №1.- Б.41-43.
Зекенұлы Қ. Көшелі әншілер ізбасары [Мәтін] / Зекенұлы Қ. // Семей таңы. - 2003. - 12-18 қыркүйек.- Б.15
Сәрсенбайқызы Ғ. Шәкәрім әнінің мұрагері [Мәтін] / Сәрсенбайқызы Ғ. // Дидар. - 2003. - 22 сәуір.- Б.3
Сейсенұлы Д. Қажы әндері [Мәтін] / Сейсенұлы Д. // Ертіс өңірі. - 2008. - 10 қыркүйек.- Б.12.
"Шәкәрім әлемі" - Парижде [Мәтін] // Ертіс өңірі. - 2008. - 19 қараша.- Б.29.
Келденбай Раузанұлы Өлмесеков: Қазанама [Мәтін] // Семей таңы. - 2011. - 2 тамыз.- Б.7
Кәкімұлы, Қ. Шәкәрімнің соңғы әні [Мәтін] / Қ. Кәкімұлы // Семей таңы. - 2011. - 30 тамыз.- Б.6
Кәкімұлы , Қ. Аяқталмаған ән [Мәтін] : [Әнші, шәкәрімтанушы Келденбай Өлмесеков туралы бір үзік сыр.] / Қ. Кәкімұлы // Ертіс өңір. - 2011. - 7 қыркүйек.- Б.8.
Найман , Р. Қазақ Келденбайынан айрылды [Мәтін] : [Әнші К. Өлмесеков 58 жасында дүниеден озды] / Р. Найман // Менің өлкем. - 2011. - 11 тамыз.- Б.9.
Иманбаева , А. Шәкәрім мұрагері [Мәтін] : [Әнші Келденбай Өлмесеков туралы] / А. Иманбаева // Ертіс өңір. - 2011. - 12 қазан.- Б.10.
Шүкіманов , Е. Шығыс өңірінде дәстүрлі ән мектебін ашатын кез келді [Мәтін] / Е. Шүкіманов // Дидар. - 2011. - 5 желтоқсан.- Б.5.
Кәкімұлы , Қ. Келденбай жоқ, енді Шәкәрім әндерін кім шырқайды? [Мәтін] : [Белгілі әнші, шәкерімтанушы Келденбай Өлмесековтың туған күні.] / Қ. Кәкімұлы // Дидар. - 2012. - 25 мамыр.- Б.13.
Сейсембаева Ш. Келмеске кеткен Келденбайын еске алды [Мәтін] : [Семей қаласында әнші, шәкәрімтанушы Келденбай Өлмесековты еске алу кеші өтті.] / Ш. Сейсембаева // Дидар. - 2012. - 4 қазан.- Б.24.
Сейсембаева Ш. "Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек..." [мәтін] / Ш. Сейсембаева // Семей таңы . - 2012. - 23 қазан.- Б5
Сейсенұлы, Д. Әуелете ән салса әнші Әсет [Мәтін] / Д. Сейсенұлы // Егемен Қазақстан. - 2012. - 14 қараша.- Б.12.
Кәкімұлы , Қ. Аяқталмаған ән [Текст] : [Әнші, шәкәрімтанушы марқұм Келденбай Өлмесеков туралы)] / Қ. Кәкімұлы // Аягөз жаңалықтары. - 2013. - 2 ақпан.- б.5.
Талғатұлы, Н. Бұл кеш бұрынғы кештен өзгерек [Мәтін] : [Шәкәрім әндерін насихаттаушы, әнші Келденбай Өлмесековты еске алу кеші өтті.] / Н. Талғатұлы // Ертіс өңірі . - 2013. - 29 мамыр.- б.9.
Өлмесеков, Б. Аға рухымен сырласу (Келденбайға) [Мәтін] : [Әнші, шәкәрімтанушы Келденбай Өлмесековке арналады.] / Б. Өлмесеков // Ертіс өңірі . - 2013. - 29 мамыр.- б.19.
Мұхтарханқызы З. Бұл кеш бұрынғы кештен өзгерек [Мәтін] : [Әнші, белгілі шәкәрімтанушы Келденбай Өлмесековты еске алу кеші өтті.] / З. Мұхтарханқызы // Менің өлкем. - 2013. - 25 шілде.- б.21.
Төлеуов , С. Келденбай Өлмесеков ширек ғасыр Шәкәрім әндерін әуелетті. [Мәтін] / С. Төлеуов // Дидар. - 2014. - 16 мамыр.- б.24-25.
Кәкімұлы , Қ. Қажы әндерінің байқауын қашан өткіземіз? [Мәтін] : [Шәкерім әндерін насихаттаушы К. Өлмесеков туралы.] / Қ. Кәкімұлы // Дидар. - 2017. - 15 маусым.- Б.27.
Зәкәрия , Х Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек... [Мәтін] : [Күршімде әнші, шәкерімтанушы К. Өлмесековты еске алу кеші өтті.] / Х. Зәкәрия // Дидар . - 2018. - 11 қаңтар.- Б.14.
Шәмерхан, К. Қалғұтыдан ұшқан қаршыға [Мәтін] : [Белгілі шәкәрімтанушы, әнші Келденбай Өлмесеков туралы.] / К Шәмерхан // Рауан . - 2018. - 10 тамыз.- Б.12.
Тума талант иесі [Мәтін] : [Күршім ауылында белгілі әнші, шәкәрімтанушы К. Өлмесековтың туғанына 65 жыл толуына орай ас беріліп, жаңа кітаптың тұсауы кесілді.] // Менің өлкем . - 2018. - 23 тамыз.- Б.20.
Шүкіман , Е. Қар бұзып, қара үзген Келденбай [Мәтін] : [Әнші, шәкәрімтанушы Келденбай Өлмесековтің 65 жасқа толуына орай] / Е. Шүкіман // Қазақ әдебиеті . - 2018. - 27 шілде.- Б.12-13.
Шопатов, К. Тума талант еді [Мәтін] : Шәкәрімнің әндерін зерттеп, зерделеп, кейінгі ұрпаққа жеткізуші Өлмесеков Келденбай Раузаұлы туралы бір үзік сыр / К. Шопатов // Семей таңы. - 2019. - 5 ақпан.- Б6
Шүкіман, Е. Қара шал [Мәтін] : [Өнер зерттеуші, абайтанушы Т.С. Ибрагимов жайлы] / Е. Шүкіман // Қазақ әдебиеті . - 2019. - 15 ақпан.- Б.10.
Мұратқызы, Б. Шәкәрім әндерін әуелеткен: [әнші, шәкерімтанушы Келденбай Өлмесеков туралы] / Б. Мұратқызы. - Мәтін // Дидар. - 2023. - 22 шілде. - Б. 5.
К. Өлмесековтың мерзімді басылымдардағы жарияланымдары
Публикации К. Улмесекова в периодических изданиях
Өлмесеков К. Мұхиттай терең мұра [Мәтін] : [Ш.Құдайбердиевтің туғанына 140 жыл] / Өлмесеков К. // Үш анық. - 1998 – тамыз
Өлмесеков К. Шәкәрім ән мектебінің құрдымға кеткені ме? [Мәтін] / Өлмесеков К. // Қазақ әдебиеті. - 2005 - 18 ақпан.- Б.12
Өлмесеков К. "Сахна мәдениетін сыйлау - әншінің басты міндеті" [Мәтін] / Өлмесеков К. // Ертіс өңірі. - 2008 - 30 қаңтар.- Б.10.
Өлмесеков К. Шәкәрім өлеңдерінің мәнін түсіну үшін адамға үлкен ой керек [Мәтін] / К. Өлмесеков // Дидар. - 2009 - 14 шілде.- Б.5.
Өлмесеков, К. "Кейде мен де "халық әндері өліп кете ме" деп қорқамын" [Мәтін] / К. Өлмесеков // Ертіс өңірі. - 2010 - 28 шілде.- Б.13.