Аманжолов С. А.

Жаңартылды 21.01.2026 11:27

Аманжолов Сәрсен Аманжолұлы (1903-1958 жж.) – тюрколог-ғалым, қазақ тіл білімінің негізін салушы, дарынды педагог, бастауыш сыныпқа арналған қазақ тілінің алғашқы грамматикасының (1932 ж.), орта мектепке арналған нормативті қазақ тілі оқулықтарының, Қазақстанның ЖОО-на арналған оқулықтар мен бағдарламалардың авторы.

Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Егінсу ауылында дүниеге келген. Катонқарағайлық орыс-қазақ мектебін аяқтаған соң, Өскемен қаласындағы училищеге оқуға түседі. Семей қаласындағы үш айлық мұғалімдер курсын аяқтап, туған ауылында ұстаздық еткен. Шығыс Қазақстан облысы атқару комитетінде жауапты хатшы бола жүріп, Орта Азия мемлекеттік университетінің педагогика факультеті қазақ тілі мен әдебиеті бөліміне оқуға түседі (Ташкент). 1931 ж. күзден С. А. Аманжолов Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтында оқытушы болады. 1932 жылдан – доцент. Аталған институтта Сәрсен Аманжолұлы 30 жылға таяу уақыт қызмет атқарған.

Осы уақытта педагог оқулықтар мен ғылыми бағдарламалар жасаумен айналысқан. 1931 ж. С.А. Аманжоловтың тікелей қатысымен әліппе жарық көрді. С.А. Аманжолов 4 сыныпқа арналған «Қазақ тілі грамматикасының»; орта мектепке арналған грамматика оқулығының авторы; 1-3 сыныптарға арналған қазақ тілі оқулығының редакторы. 1940 ж. 10 қарашада ҚазССР Жоғары Кеңесінің 5-сессиясында С. Аманжоловтың жаңа әліпбиінің жобасы қабылданды. 1942 ж. ақпаннан – 1946 ж. маусымға дейін С. Аманжолов Қызыл Әскер қатарында әскери қызметте болған, қазақ тілінде «Қызыл Армия үгітшісінің блокнотын» және Кеңес Одағының Батырлары жайлы үнпарақтар шығарған. Мәскеу қаласында қазақ халқының этногенезі жайлы кандидаттық диссертация қорғаған (1948 ж.).    

С. Аманжолов – қазақ кеңес лингвистикасының негізін қалаушылардың бірі, ҚазССР ҒА Тіл білімі институтында жиырма жылдан астам уақыт қазақ тілі кафедрасында жетекшілік еткен, тіл мен әдебиет секторының меңгерушісі, кейін терминология академиялық сөздігі бөлімі меңгерушісі қызметтерін атқарған. Аманжолов-педагог қазақ тіл білімі саласы бойынша көптеген филологтар мен зерттеушілер әзірлеген. Оның редакциясымен 1939-1940 жж. Абай шығармаларының толық жинағы жарық көрген. Ғалым таңдаулы халық ауыз әдебиетін жинап, басып шығаруға ат салысқан: «Казахский советский фольклор», «Шестнадцатый год», «Богенбай-батыр» т.б. 1940 ж. жарық көрген жұмбақтар жинағы Сәрсен Аманжолұлының поэтикалық өнерін дәлелдей түседі.

С. Аманжоловтың халық мәдениетіне арналған 100-ден астам ғылыми еңбегі жарық көрген. Зерттеулері қазақ филологиясының барлық саласын қамтиды, әсіресе, лексикология мен лексикография саласына көбірек мән берілген. Мектепке арналған қазақ тілі грамматикасының синтаксис бөлімінің авторы.

«Краткий курс научного синтаксиса казахского языка» (1940 ж.) ҚазПИ студенттеріне арналған дәрістер жинағы.

 

С. А. Аманжоловтың ғылыми еңбектері

Научные труды  С. А. Аманжолова

 

Кітаптар – Книги

 

Аманжолов, С. А. Тоғыз құмалақ [Мәтін] / С. А. Аманжолов. - Алматы, 1936. - 16 б.

Аманжолов, С. А. Қазақ тiлiнiң синтаксисi. Синтаксис. 2-бөлiм [Мәтін] / С. А. Аманжолов. - Алма-Ата : Қаз. мемл. баспасы, 1939. - 86 б. 

Аманжолов, С. А. Қазақ тiлi грамматикасы. Синтаксис [Мәтін]. 2-шi бөлiм. Жетi жылдық мектеп пен орта мектептiң 6-7 кластарына арналған оқу құралы / түзетiлiп,толықтырылып 5-шi басылуы / С. А. Аманжолов. - Алматы : ҚМ. оқу құралы басп., 1950. - 187 с.

Аманжолов, С. А. Қазақ тiлi грамматикасы. Синтаксис [Мәтін] / С. А. Аманжолов. - Алматы : ОПБ, 1953. - 160 б.

Аманжолов, С. А. Қазақ тiлi грамматикасы [Мәтін] : жетi жылдық мектеп пен орта мектептiң 6-7 класарына арналған. 2 : Синтаксис / С. А. Аманжолов. - Алматы : Қаз. мемл. оқу-пед. баспасы, 1958. - 152 б.

Аманжолов, С. А.Тарихи грамматика курсынакеректiматериалдар [Мәтін] / С. А. Аманжолов.- Алматы, 1964.- 36 б.

Аманжолов, С.  А. Қазақтiлiграмматикасы [Мәтін] :2 бөлiм. Синтаксис / С. А. Аманжолов. - Алматы: ОПБ, 1968.- 156 б.

Аманжолов, С. А.Қазақтiлі грамматикасы [Мәтін]: 2-шi бөлiм /С. А. Аманжолов.- Алма-Ата: Мектеп, 1970. - 224б.

Аманжолов, С. А. Қазақ тiл грамматикасы [Мәтін] : 2-шi бөлiм /С. А. Аманжолов. - Алма-Ата: Мектеп, 1971. - 224б.

Аманжолов, С. А. Түрiк тiлi [Мәтін] : оқу құралы / С. А. Аманжолов. - Алматы: Қазақтың бiрiк. мемл. баспасы, 1983. - 106 б.

Аманжолов, С. А. Қазақ тiлi. Синтаксис [Мәтін] : орта мектептiң 7- кл. арн. оқулық / С. А. Аманжолов. - Алматы : Мектеп, 1987. - 158 б.

Аманжолов, С. А. Қазақ тiл. Синтаксис [Мәтін] : орта мектептiң 8 - кл. арн. оқулық / С. А. Аманжолов.- Алматы : Рауан, 1991. - 156 б.

Аманжолов, С. А. Қазақ тілі [Мәтін] : 9 класқа арн. оқулық / С. А. Аманжолов. - 18- ші басылымы. - Алматы : Рауан, 1992. - 156 с.

Аманжолов, С. А. Қазақ тілі [Мәтін] : орта мектептің 8 класына арн. оқулық / С. А. Аманжолов. - 20-бас., өңд., толықтыр. - Алматы : Рауан, 1993. - 158 с.

Аманжолов, С. А. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы [Мәтін] : оқулық / С. А. Аманжолов. - 2-бас., өңд., толықтырылған. - Алматы : Санат, 1994. - 320 с.

Аманжолов, С. А. Қазақ әдеби тiлi синтаксисiнiңқысқаша курсы [Мәтін] / С. А. Аманжолов. - Алматы : Санат, 1994. - 320 б.

Аманжолов, С. А. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы [Мәтін] / С. А. Аманжолов. - Алматы : Санат, 1994. - 320 б.

Аманжолов, С. А. Қазақ тілі теориясының негіздері = Основы теории казахского языка [Мәтін] / С. А. Аманжолов. - Алматы : Ғылым, 2002. - 368 б.

Аманжолов, С. А. Кенесарының жеңiлу себебi : С. Сейфуллиннiң қолжазбасынан алынған дерек [Мәтін] / С. А. Аманжолов. - Алматы, 2004. -206 б.

Аманжолов, С. А. Тіл және жазу [Мәтін] / С. А. Аманжолов. - Өскемен : С. А. Аманжолов атындағы ШҚМУ баспасы, 2005. - 413 б.

***

Аманжолов, С. А. Вопросы диалектологии и истории казахского языка [Текст] : учебное пособие / С. А. Аманжолов. - Алматы : Санат, 1997. - 608 с.

Аманжолов, С. А. Вопросы диалектологии и истории казахского языка [Текст] : учебное пособие / С. А. Аманжолов. - Алматы : Санат, 2001. - 608 с.

Аманжолов, С. А. Основы теории казахского языка [Текст] / С. А. Аманжолов. - Алматы : Научно-издательский центр "Ғылым", 2002. - 368 с.

Аманжолов, С. А. Опыт политико-воспитательной работы в действующей армии [Текст] / отв. ред. и сост. С. А. Аманжолов; предисл. Б. Б. Мамраев. - Усть-Каменогорск : Рекламный Дайджест, 2010. - 120 с.

 

С. А. Аманжоловтың қатысуымен шыққан басылымдар

Издания, вышедшие при участии С. А. Аманжолова

 

Новый алфавит и орфография литературного языка [Текст] / С. А. Аманжолов. - Алма-Ата : Казгосполитиздат, 1940. - 31 с.

Қазақ тілі [Мәтін] : 9-класқа арналған оқулық / С. А. Аманжолов, Ә. Хасенов, И. Ұйықбаев. - Алматы : Рауан, 1994. - 123 б.

Қазақ тілі [Мәтін] : 9-сыныпқа арналған оқулық / С. А. Аманжолов, Ә. Хасенов, И. Ұйықбаев. - Алматы : Рауан, 1998. - 141 б.

Аманжолов, С. А. Қазақ тілі диалектологиясы мен тарихының мәселелері [Мәтін] : оқу құралы / С. А. Аманжолов; орыс тілінен ауд. Ғ. Қалиев. - Алматы : Сөздік - Словарь, 2004. - 533 б.

Қазақ тілі [Мәтін] : 8-сыныпқа арналған оқулық / С. А. Аманжолов,  А. Аманжолов, Г. Қосымова. - Алматы : Мектеп, 2004. - 208 б.

Қазақ жұмбақтары [Мәтін] / құраст. С. А. Аманжолов. - Алматы : Ана тiлi, 2005 . - 128 б.

Аманжолов, С. А. Қазақ тілі [Мәтін] : жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық / С. А. Аманжолов, А. Аманжолов, Г. Қосымова. - өңдел. толық. 2-ші бас. - Алматы : Мектеп, 2008. - 208 б.

Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы  [Мәтін] / С. А. Аманжолов. - Павлодар : Павлодар мемлекеттік ун-ті, 2008. - 110 б.

Аманат [Мәтін] : естеліктер, хаттар / [құраст.: С. А. Аманжолов, А. Ыдырысқызы] - Алматы : Мектеп, 2015 . - 113 б.

 

С. А. Аманжоловтың мерзімді басылымдар мен жинақтардағы мақалалары

Публикации С. А. Аманжолова в периодических изданиях и сборниках

 

Мақалалар - Статьи

 

Аманжолов, С. А. Асылымызды ардақтайық [Мәтін] : [ана тіліміздің қолданылу аясы жайлы] / С. А. Аманжолов // Зерде. - 1989. - № 5. - Б. 41.

Аманжолов, С. А. Қазақ тілінің шығуы [Мәтін] / С. А. Аманжолов // Қазақ тарихы. - 1993. - № 2. - Б. 13-15.

Аманжолов, С. А. Қазақ тілінің шығуы [Мәтін] : [тұңғыш жарияланған еңбегі] / С. А. Аманжолов // Ақиқат. - 1994. - № 2. - Б. 13-15.

Аманжолов, С. А. Емле ережесi (орфография) мал емес [Мәтін] : [тiл ережесi тарихынан] / С. А. Аманжолов // Ана тiлi. - 2002. - 18 шiлде. - Б. 5.

Аманжолов, С. А. Морфология мәселелерi [Мәтін] / С. А. Аманжолов // Қаз МУ хабаршысы. Филология сериясы. - 2003. - № 4. - Б. 3-7.

Аманжолов, С. А. Мұртаза ақынның өлеңдерi : Шығыс Қазақстанда туып өскен атақты шешен [Мәтін] // Сәрсен Аманжолов және қазақ фольклоры. - Алматы : Ғылым, 2004. - 216 б.

Аманжолов, С. А. Қазақстанда тiлдiк ахуалдың ушығуы [Мәтін] / С. А. Аманжолов; орысшадан ауд. А. Аманжолов; Ә. Салықбай // Қазақ әдебиетi және мемлекеттiк тiл. - 2009. - № 1. - Б. 13-14.

Аманжолов, С. А. Асылымызды ардақтайық [Мәтін] / С. А. Аманжолов // Қазақ әдебиетi және мемлекеттiк тiл. - 2009. - № 1. - Б. 15.

***

Аманжолов, С. А. Заметки о тюркском этногенезе [Текст] / С. А. Аманжолов // "С. Аманжолов оқулары -2005" атты III Халықар. ғыл.-практ. конф. материалдары (Өскемен, 2005 ж.) = Материалы III Междунар. науч.-практ. конф. "Аманжоловские чтения - 2005" (Усть-Каменогорск, 2005 г.) : в 3частях. Ч. 3 / ВКГУ им. С. Аманжолова; гл. ред. А. С. Ахметов. - Усть-Каменогорск, 2005. - С. 3-13.

 

С. А. Аманжоловтың өмірі мен ғылыми шығармашылығы туралы әдебиеттер

Литература о жизни и деятельности С. А. Аманжолова

 

Кітаптар - Книги

 

С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХІ ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері [Мәтін] : халықаралық ғыл.-практ. конференциясының материалдары. Өскемен, Қазақстан, 6-7 қазан, 2003 ж. - Өскемен : ШҚМУ баспасы, 2003. - 490 б.

Ботабаева, А. Д. Аударылан фразеотiркестерге қойылатын талаптар (С. Аманжолов еңбектерi негiзiнде) [Мәтін] / А. Д. Ботабаева, Ф. Р. Ахметжанова // С. Аманжолов атындағы ШҚМУ-дың жас алымдары конференциясының баяндамалары = Доклады конф. молодых ученых ВКГУ им. С. Аманжолова. Ч. II. - Усть-Каменогорск, 2004. - С. 48-52.

Сәрсен Аманжолов және қазақ фольклоры [Мәтін] : зерттеулер, фольклор материалдары / құраст. А. Аманжолов. - Алматы : Ғылым, 2004. - 336 б.

"С. Аманжолов оқулары - 2004" атты Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары = Материалы международной научно-практической  конференции "Аманжоловские чтения-2004" =  AMANZHOLOV READDINGS-2004" the ihternational science -practical conference PAPERS [Мәтін]. - Өскемен : ШҚМУ баспасы, 2004. - 464 б.

Сәрсен Аманжолов және қазақ фольклоры [Мәтін] : зерттеулер, фольклор материалдары. - Алматы : Ғылым, 2004. - 336 б.

Сәрсен Аманжолов және қазақ фольклоры [Мәтін] : зерттеулер, фольклор материалдары. - Алматы : Ғылым, 2004. - 336 б.

Ғабдуллин, М. Алтын жұлдыз [Мәтін] : очерктер, хаттар және күнделік / М. Ғабдуллин. - Алматы : Ана тілі, 2005. - 288 б. –Сәрсен Аманжоловқа хат: б. 242-243.

Тарихи тұлғалар [Мәтін] : танымдық-көпшілік басылым : мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. - Алматы : Алматыкітап, 2005. - 368 б.- Сәрсен Аманжолов: б. 92-93.

Оспанова, Б. Р. С. А. Аманжолов еңбектеріндегі қазақ тілі синтаксисінің ғылыми-теориялық негіздері [Мәтін] : филол. ғылым. канд. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған дисс. авторефераты мамандығы бойынша 10.02.02 - қазақ тілі / Б. Р. Оспанова. - Алматы, 2006. - 29 б.

Өскембай, Ә. А. С. Аманжолов : өмірі, қоғамдық қызметі, шығармашылық мұрасы [Мәтін] : тарих ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты / Ә. А. Өскембай. - Алматы, 2006. - 29 б.

Ескеева, М. Қ. Орхон, Енисей, Талас ескерткіштері және қазіргі қыпшақ тілдеріндегі моносиллабтардың құрылымдық ерекшеліктері [Мәтін] : филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты / М. Қ. Ескеева. - Алматы, 2007. - 55 б.

Сәрсен Аманжолов атын. Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің энциклопедиясы [Мәтін] : ӨКПИ-ШҚМУ 55 жылдығына арналады 1952-2007. - Өскемен : С. Аманжолов атын. ШҚМУ баспасы, 2007. - 399 б.

Қазақтың тәлімдік ойлар антологиясы [Мәтін] : 10 томдық. - Алматы : Сөздік - Cловарь, 2009. - 525 б.

Т. 6 : Ұлттық тәлім-тәрбиелік ғылымдардың дамып, қалыптасу тарихынан : 1920-2000 жылдар. - 2009. - 400 б. - Түсініктемелер: 375-388 б. - С. А. Аманжолов: б. 196-204.

Смағұлова, Г. Тіл білімінің тарландары [Мәтін] : оқу құралы / Г. Смағұлова. - Алматы : Қазақ университеті, 2009. - Сәрсен Аманжолов – қазақ тіл білімінің  көрнекті ғалымы: б. 22-26.

Әлемдік педагогикалық ой-сана [Мәтін] : 10 томдық / Қазақстан Республикасының байланыс және ақпарат министрлігі, Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі, Ы. Алтынсарин атындағы ұлттық білім беру академиясы. - Алматы : Таймас, 2010.

Т. 10 : XV-XX ғғ. қазақ ойшыл оқымыстыларының тәлім-тәрбие туралы ой-пікірлері. - 2010. - 400 б. - С. А. Аманжолов: б. 293-297.

Карабаева, К. А. Авторлық терминдер [Мәтін] : пәрменді, пәрменсіз қолданылу динамикасы (А. Байтұрсынұлы, Қ. Жұбанов, С. А. Аманжолов, Н. Сауранбаев еңбектері негізінде) : филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты / К. А. Карабаева. - Алматы, 2010. - 24 б.

Тарихи тұлғалар [Мәтін] : танымдық-көпшілік басылым : мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. - Алматы : Алматыкітап, 2011. - Сәрсен Аманжолов: б. 111-112.

Сыдықов, М. Қ. Терістаңбалы шежіресі [Мәтін] : тоғыз таңбалы найман / М. Қ. Сыдықов. - Павлодар : Сытин, 2013. - 694 б. - Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов (1903-1958): б. 627-637.

Серғалиев, М. Тілім менің-тінім менің [Мәтін] : мақалалар, баяндамалар / М. Серғалиев. - Алматы : Сардар, 2013. - 392 б. - Сәрсен Аманжолов туралы сөз: б. 281-283.

Ахметжанова, Ф. Р. Сәрсен Аманжолов және терминшығармашылықтың кейбір мәселелері [Мәтін] : монография / Ф. Р. Ахметжанова. - Өскемен : Берел, 2014. - 281 б.

 

Мақалалар - Статьи

 

Шаханова, Р. Ә. Техникалық оқу орындарында С.Аманжоловтың сын есімдердің шығу мәселелерін қазақ тілін оқытуда пайдалану [Мәтін] / Р. Ә. Шаханова,  Ж. Ж. Аманова // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы = Вестн. КазНУ. Сер. филологическая . - 2003. - № 5. -  Б. 53-55.

Авакова, Р. А. "Құпия" жазумен тілдескен ғалым [Мәтін] : ғалым А. С. Аманжоловтың 100 жылдығына орай / Р. А. Авакова // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы = Вестник КазНУ. Сери филологическая . - 2004. - № 6. -  Б. 15-17.

Оразалиева, Э.Н. Сәрсен Аманжолов  тілдің қоғамдық қызметі туралы [Мәтін] / Э. Н. Оразалиева  // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы = Вестн. КазНУ. Сер. филологическая . - 2004. - № 6. -  Б. 70-71.

Салқынбай, А. Б. Елжіреп елге жүрегі... [Мәтін] : ғалым А. С. Аманжоловтың 100-жылдығына орай / А. Б. Салқынбай // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы = Вестн. КазНУ. Сер. филологическая . - 2004. - № 6. -  Б. 26-28.

Худайбердиева, З. Т. Профессор Сәрсен  Аманжоловтың емле туралы ойлары [Мәтін] / З. Т. Худайбердиева // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы = Вестник КазНУ. Серия филологическая . - 2004. - № 7. - Б. 215-217.

Өскембай, Ә. А. Сәрсен Аманжолов: өмірі, қоғамдық қызметі, шығармашылық мұралары [Мәтін] / Ә. А. Өскембай // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы = Вестн. КазНУ. Сер. историческая . - 2005. - № 2. -  Б. 166 –

168.

Өскембай, Ә. А.  Ғалым Сәрсен Аманжоловтың тарихи зерттеулерi [Мәтін] / Ә. А. Өскембай // Региональный вестник Востока. - 2005. - № 3. - C.126-133.

Әбішев, Е. К. Сәрсен Аманжоловтың аталымға көзқарасы және терминдерді орынды қолдану [Мәтін] : ұқса, тең сөздерінің қолданылуы, термин жасаудағы аудармашылардың ағаттығына түзетулер және ғалымның ескертпесі / Е. К. Әбішев // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы = Вестн. КазНУ. Сер. филологическая . - 2005.  -  № 8.  -  Б. 19-22 .

Аймұханбетова, Г.  А. Профессор Сәрсен  Аманжолов - қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi iлiмiнiң негiзiн қалаушылардың бiрi [Мәтін] / Г. А. Аймұханбетова  // «Мемлекеттiк тiлдiң ахуалы, проблемалары және оны шешу жолдары» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары = Материалы международной научно –практической конференции «Состояние и развитие государственного языка. Проблемы и пути их решения». Ч. I. - Усть- Каменогорск : Изд-во ВКГУ,  2006. - Аманжолов Сарсен Аманжолович: с. 45 - 48.

Әлiмхан, А. Ә.  С. Аманжолов - қазақ әдеби тiлiн зерттеушi [Мәтін] / А. Ә. Әлiмхан // "С. Аманжолов оқулары-2007" атты Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. Ч. IV : Основные тенденции и перспективы развития литературы и языков народов Казахстана в мировом социокультурном аспекте; актуальные вопросы философии, демографии, археологии и истории Казахстана. - Усть-Каменогорск : Изд-во ВКГУ, 2007.  - Б. 157-159.

Сәрсен Аманжоловтың басылған еңбектерінің тізімі [Мәтін] // Қазақ әдебиеті және мемлекеттік тіл . - 2009. - № 1. - Б. 18.

Сәрсен Аманжолов (1903-1958 ж.) [Мәтін] // Қазақ әдебиеті және мемлекеттік тіл. - 2009. - № 1. - Б. 12-13.

Ахметжанова, Ф. Р. С. Аманжоловтың термин мен аудармаға көзқарасы және "Аударматанудың кейбір мәселелері" [Мәтін] / Ф. Р. Ахметжанова // Аманжолов оқулары - 2009. Қазақстанның индустриалдық-инновациялық дамуындағы ғылымның рөлі : халықаралық ғылыми тәжірибелік  конференция  материалдары  = Роль науки в индустриально-инновационном развитии Казахстана : материалы международной научно-практической конференции. Ч. 1. – Усть-Каменогорск, 2009. - Б. 236-239.

Қамзаева, К. С. Сәрсен Аманжолов - әдіскер [Мәтін] / К. С. Қамзаева // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы = Вестн. КазНУ. Серия филологическая . - 2010. - № 3. -  Б. 357-360.

Сәрсен Аманжолов (1903-1958) [Мәтін] // Шемонайха шұғыласы. - 2011. - 18 наурыз.- Б. 4.

Иманқұлова, М. Сәрсен Аманжолов еңбектерінің лингвомәдениеттанымдық қыры [Мәтін] / М. Иманқұлова // Ұлағат. - 2011. - № 3. - Б. 26-33.

Сәрсенбайқызы, Ғ. Көрнекті ғалым Сәрсен Аманжоловқа кеудемүсін орнатылды [Мәтін] / Ғ. Сәрсенбайқызы  // Дидар. - 2013. - 17 желтоқсан. - Б. 3.

***

Хасенова, А. Видный учёный-филолог, заслуженный педагог [Текст] : (к 70-летию со дня рождения С. Аманжолова) / А. Хасенова // Известия АН КазССР. Серия общественных наук. - 1974. - № 1. - С. 81-83.

Азмухамбетов, Ш. "Был ли мальчик?" или жил на свете человек по имени найман [Текст] : [ономастика слова "найман",  в том числе о С. Аманжолове] / Ш. Азмухамбетов // Рудный Алтай. - 1999. - 24 апреля.

Аубакиров, А. Профессор Аманжолов [Текст] : [к 100-летию известного ученого Сарсена Аманжолова] / А. Аубакиров // Рудный Алтай. - 2002. - 4 февраля. - С. 2.

Аманжолов, А. С. Несколько слов о научном наследии отца [Текст] / А. С. Аманжолов // Научное наследие С. А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук XXI века : материалы международной научно-практической конференции. - Усть-Каменогорск : Изд-во ВКГУ. - 2003. - 490

с.

Игибаева, А. К. С. Аманжолов и его роль в развитии научно-педагогической мысли Казахстана [Текст] / А. К. Игибаева // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және XXI асырдаы гуманитарлық ылымдар мәселелерi = Научное наследие С. А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук XXI века:материалы Междунар. научно-практ. конф. - Усть–Каменогорск : Изд-во ВКГУ, 2003. - Аманжолов Сарсен Аманжолович: с. 447-452.

Игибаев, С. К. Историзм в работе С. Аманжолова "Вопросы диалектологии и истории казахского языка" [Текст] / С. К. Игибаев // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және XXI асырдаы гуманитарлық ылымдар мәселелерi = Научное наследие С. А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук XXI века : материалы Междунар. научно-практ. конф. Усть-Каменогорск : Изд-во ВКГУ, 2003. - Аманжолов Сарсен Аманжолович: с. 474-478.

Мадиева, Г. Б. Сарсен Аманжолов и ономастика [Текст] / Г. Б. Мадиева // Вестник КазГУ. Серия филологическая. - 2003. - № 4. - С. 130-134.

Шаяхметов, М. Когда же родился Сарсен Аманжолов? [Текст] / М. Шаяхметов // Рудный Алтай. - 2003. - 4 октябрь.

Азмухамбетов, Ш. Возвращение Учителя [Текст] / Ш. Азмухамбетов // Рудный Алтай. - 2003. -  9 октября. - С. 4.

Мурзалина, Б. К. Сарсен  Аманжолов о взаимосвязи интонации синтаксиса [Текст] / Б. К. Мурзалина // Вестник КазГУ. Серия филологическая. - 2003. - № 4. - С. 138-141.

Аубакиров, А. Профессор Аманжолов [Текст] / А. Аубакиров // Ұлан таңы. - 2003. - 5 апреля. - С. 2.

Игибаев, С. Этногенез казахских родов и племен в работе С. Аманжолова "Вопросы диалектологии и истории казахского языка" [Текст] / С. Игибаев // Поиск. Серия гуманитарных наук. - 2005. - № 1. - С. 167-170.

Шимырбаева, Г. "Кирилл и Мефодий" казахского алфавита [Текст] : [о С. Аманжолове ] / Г. Шимырбаева // Казахстанская правда. - 2007. - 30 ноября. - С. 11.

Кудайбергенов, К. Вчера у стен ВКГУ открыт бронзовый памятник известному тюркологу, одному из основоположников казахского языкознания, профессору Сарсену Аманжолову [Текст] / К. Кудайбергенов, О. Шабалина // Рудный Алтай. - 2007. - 23 января. - С. 1.

Аубакирова, Р. А.Памяти учителя [Текст]: [о С. Аманжолове ]/ Р. А.Аубакирова // Шығыстыңаймақтықхабаршысы = Региональный вестник Востока. - 2012. - №3. - С. 151-154.

Аленская, Д. Наследие великого тюрколога [Текст] : [о работе круглого стола, посвященного основоположнику казахского языкознания С. Аманжолову] / Д. Аленская // Рудный Алтай. - 2014. - 14 январь. - С. 8.

Апышев О. Д.

Жаңартылды 02.06.2026 11:48

Апышев Оразбек Демесінұлы (1947 ж.) – физика-математика ғылымдарының кандидаты, ШҚМУ математика профессоры, Қазақстан Педагогикалық Ғылымдар Академиясының мүше-корреспонденті.

1947 жылы 18 тамызда Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданының Ашубұлақ ауылында туып-өскен. Орта мектепті күміс медальмен бітіріп, 1965 жылы Өскемен педагогикалық институтының (қазіргі С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті) физика-математика факультетіне оқуға түсіп, оны 1969 жылы үздік бітіріп шығады. Оқуды аяқтағаннан кейін осы оқу орнында математика мамандығы бойынша мұғалім, кейін аға оқытушы және физика-математика факультетінің деканы қызметтерін атқарады  (1969-2000).

1975-1978 жж. ҚазССР Ғылым Академиясының математика және механика институтының аспиранты. 1978 жылы Мұхтар Өтелбаевтың жетекшілігімен функционалды талдау тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғады. 1982 ж. физика-математика ғылымдарының доценті. ШҚМТУ жанындағы технология және жаратылыстану колледжінің директоры (2000-2001), оқу-әдістемелік басқарма басшысы (2001-2004), С. Аманжолов

атындағы ШҚМУ психология-педагогика факультетінің деканы (2004-2009). 2010 ж. бері Қазақстан Педагогика Ғылымдары Академиясының мүше-корреспонденті. 

Ғылыми-әдістемелік 40-аса еңбектің авторы. Соның ішінде, математикадан студенттерге арналған қазақ тіліндегі дәрістер.

Ы. Алтынсарин атындағы медальмен марапатталған, ШҚМУ профессоры, ҚР Білім беру ісінің үздігі, ҚР Білім беру саласының Құрметті қызметкері. 

Күршім ауданының Құрметті азаматы (2020 ж.).

  

О. Д. Апышевтың ғылыми еңбектері

Научные труды Апышева О. Д.

 

Кітаптар – Книги

 

Апышев, О. Д. О спектре эллиптических уравнений [Текст] : автореферат дис. на соиск. учен. степ. канд. физ.-мат. наук : (01.01.02) /  О. Д. Апышев; АН КазССР. Ин-т математики и механики. Специализир. совет К-008.11.12 по присуждению учен. степ. канд. наук. - Алма-Ата, 1978. - 12 с.

Апышев, О. Д. Комплексті айнымалы функциялар теориясы [Мәтін] : әдістемелік нұсқаулар / О. Д. Апышев. - Өскемен : ШҚМУ баспасы, 2003. - 28 б.

Апышев, О. Д. Комплексті айнымалы функциялар теориясы [Мәтін] : әдістемелік нұсқаулар / О. Д. Апышев. - Өскемен : ШҚМУ баспасы, 2004. - 48 б.

 

О. Д. Апышевтің қатысуымен шыққан басылымдар

Издания, вышедшие при участии Апышева О. Д.

 

Тұлға [Мәтін] : психология ғылымының канд. профессор Р. Б. Қарамұратованың 60-жылдығына арналады / [А. Р. Ерментаева, О. Д. Апышев және т. б.]. - Өскемен, 2007. - 195 б.

 

О. Д. Апышевтың мерзімді басылымдар мен жинақтардағы мақалалары

Публикации Апышева О. Д. в периодических изданиях и сборниках

 

Апышев, О. Д. Болашақтың мамандығы [Мәтін] / О. Д. Апышев // Дидар. - 2007. - 19 сәуір. - Б. 3.

Апышев, О. Д. Математиканың мәні мен маңызы [Мәтін] : [ШҚМУ-дағы математика факультеті жайлы] / О. Д. Апышев // Дидар. - 1996. - 29 ақпан.

Апышев, О. Д. Елдiң шырайын кiргiзген [Мәтін] : 1991 жылғы 1 желтоқсандағы Президент сайлауы / О. Д. Апышев // Егемен Қазақстан. - 2008. - 1 желтоқсан. - Б. 1.

 

Авторларымен бірігіп шыққан мақалалар

Статьи, вышедшие в соавторстве

 

Апышев, О. Д. Проблемы реализации дистанционной технологии обучения в учебный процесс вуза [Текст] / О. Д. Апышев, С. Г. Сахариева // Региональный вестник Востока. - 2011. - № 1. - С. 130-136.

Апышев, О. Д. Информатизация процесса обучения в вузе как условие повышения информационной культуры студентов [Текст] / О. Д. Апышев,  В. П. Русанов, Л. Х. Какиева, Л. Э. Гейцман // Материалы Международной научно-практической конференций «Перемены в образовани : новые границы и приоритеты», 10-11 июня, 2011 г. - Алматы : АПН Казахстана, 2011. - С. 221-228.

Апышев, О. Д. Исследовательский университет и пути его решения [Текст] / О. Д. Апышев, В. П. Русанов, Л. Х. Какиева, Л. Э. Гейцман // Материалы IV Республиканской научно-практической конференциий «Сравнительные исследования в образовании в контексте развития интеллектуального потенциала личности», 11-12 мая, 2012 г. - Алматы :  АПН Қазақстана, 2012. - С. 63-68.

Апышев, О. Д. Дистанционное самообразование преподователей университета [Текст] / О. Д. Апышев, Л. Х. Какиева // Материалы Международной научно-практической конференциий «Аманжоловские чтения – 2012» на тему «Наука, образование, иновации-ведущий вектор развития Казахстана» посвященной 60-летию ВКГУ им. С.Аманжолова. 2 часть, 10-11 октября 2012 г. - Усть-Каменогорск : Изд-во ВКГУ, 2012. - С. 321-325.

Қайратова, М. Қ. Классиқалық теңсіздіктерде қолданатын есептер [Мәтін] / М. Қ. Қайратова, О. Д. Апышев //Вестник КАСУ. Научный журнал. Вопросы экологии, математики и информационных технологий. - 2014. - Выпуск 6. - С. 42-46.

 

О. Д. Апышев туралы әдебиет

Литература об Апышеве О. Д.

 

Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. - Апышев Оразбек Демесінұлы: б. 181.

Ученые Восточно-Казахстанского государственного университета имени С. Аманжолова [Текст] : биографический справочник. Т. 1 / сост. А. Ф. Сурнина, Ж. Т. Бопурова; под ред. А. А. Абжаппарова. - Усть-Каменогорск : Изд-воВКГУ, 2004. - Апышев Оразбек Демесинович: с. 74-76.

Елубай, О. Бақыт кілті [Мәтін] : [Апышев О. Д. туралы]  / О. Елубай // Егемен Қазақстан. - 2007. - 16 тамыз. - Б. 8.

Ерқасұлы, К. Жерлесіміз профессор атағын алды [Мәтін] : [Маркакөл ауд. тұрғыны О. Апышев ШҚМУ профессоры атағын алды] / К. Ерқасұлы // Шамшырақ. - 1997. - 27 қаңтар.

 

Интернет – сілтемелер

Интернет - ссылки

 

http://www.apnk.kz/417.html

http://old.vkgu.kz/ru/graduate/show/56

http://rmeb.kz/journals/2065/91922.pdf С. 130-136.

http://www.vestnik-kafu.info/pdf/vestnik-2014-6.pdf С. 46-46.

Аманов Т. Ы.

Жаңартылды 08.09.2022 09:32

Аманов Төлеубай Ыдырысұлы (1923-1978 жж.) - көрнекті ғалым, профессор, физика-математика ғылымдарының докторы.

Жаңасемей ауданы, Құрманқожа ауылында туып-өскен. С.М. Киров атындағы ҚазМУ-ға оқуға түскеннен кейін, майданға шақырылып, Днепрді азат ету кезінде ауыр жарақат алған. Майданнан оралған соң, Семей пединститутының физика-математика факультетін аяқтайды.

КСРО Ғылым Академиясының В. А. Стеклов атындағы Математика институтының аспирантурасын аяқтағаннан кейін, кандидаттық диссертация қорғайды (1953 ж.), доцент қызметін атқарған, кейін Жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, Семей пединститутының оқу және ғылыми жұмысы жөніндегі проректоры болған. Ғылыми ашулар тақырыбы – «Функция теориясы және функционалды талдау». Новосібірдегі Академиялық қалашықта докторлық диссертациясын қорғаған соң (1967 ж.), Т. Ы. Аманов Алматы қаласына лаборатория меңгерушісіне ауыстырылады, көп ұзамай Қазақстан ҒА-ның Математика және механика институты директорының орынбасары, кейін директоры және Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-да Дифференциалды теңдеулер кафедрасының меңгерушісі қызметін қоса атқарады.

Т. Ы. Аманов – Функция теориясы мен функционалды талдаудың қазақстандық мектебін құрушы, Қазақстан Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (49 жасында). Алайда кенеттен келген қаза Т. Амановтың шығармашылық жолын күрт үзеді. Ол өзінен кейін бірталай математик ғалымдар мен педагогтарды тәрбиелеп кетті. Олардың қатарында профессор К. Нұрсұлтанов, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Таулық Рымжанов, физика-математика ғылымдарының кандидаттары, доцент С. Қалиев, Ш. Қасенов, Н. Машрапов, Б. Базарханов және т.б.  

Аманов теориясы мен оның математикадан 30-дан астам зерттеуінің нәтижесін Ресей, АҚШ, Канада, Ұлыбритания және т.б. елдердің студенттері меңгеруде. Дарынды ғалым оқыған №16 Семей орта мектебіне бүгінгі күні оның есімі берілген.

 

Т. Ы. Амановтың өмірі мен ғылыми шығармашылығы туралы әдебиеттер

Литература о научной деятельности Аманова Т. И.

 

Кітаптар - Книги

 

Қазақстан ғылымы [Мәтін] : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2009.

Т. 1 : А-К. - 535 б. – Аманов Төлеубай Ыдырысұлы: б.108.

Шығыс жұлдыздары [Мәтін] : энциклопедиялық анықтамалық. - Астана : Фолиант, 2011.

Т. 1 : Сөз зергерлері. Мәдениет майталмандары. - Аманов Төлеубай: б.134

Шығыс Қазақстан Облысы [Мәтін] : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. - Аманов Төлеубай Ыдырысұлы: б. 179.

***

Славные земляки [Текст] : (био-библиографическая памятка). - Семипалатинск , 1998. - Аманов Толеубай: с. 4.

 

Мақалалар - Статьи

 

Елубаев, С. Е. Қазақтын байырғы қара есептері және қазақ математиктері [Мәтін] / С. Е. Елубаев . - Алматы : Қазақстан, 1996. - 144 б.

Түгіс, У. Аманов теориясы [Мәтін] : [Семейлік жерлесіміз, қазақтың әйгілі математик-ғалымы, Т. Ы. Аманов туралы] / У. Түгіс // Семей таңы. - 1998. - 27тамыз-2 қыркүйек. - Б. 9.

Мадрахимова, Г. Ғалым тағылымы [Мәтін] : [Семей өңірінен шыққан, аты әлемге әйгілі болған математик, ғалым Төлеубай Ыдырысұлы Аманов туралы] / Г. Мадрахимова // Дидар. - 2002. - 18 мамыр. - Б. 4.

Жолымбетов, О. Дара тұлға [Мәтін] : [жерлесіміз Т. Ы. Амановтың ғылыми мұрасы жайлы естелік] / О. Жолымбетов // Аудан тынысы. - 2010. - 12 ақпан.- Б. 6.

Есенжолов, Е. Әлемдік деңгейдегі математик [мәтін] / Е. Есенжолов, М. Жанбөбекова // Семей таңы . - 2014. - 23 қыркүйек. - Б. 4.

                                  

***

Султанбеков М. Формула жизни Аманова [Текст] / М. Султанбеков // Иртыш сегодня. - 2003. -18 апреля. - С. 5.

Часнык, Л. Памяти казахского математика [Текст] / Л. Часнык // Казахстанская правда. - 2003. - 17 июля. - С. 2.

Шайхынова, А. Обсудили перспективы математической науки [Текст] / А. Шайхынова // Вести Семей. - 2013. - 15 октября. - С. 6.

Асылов Н. Ж.

Жаңартылды 08.09.2022 09:33

Асылов Нұрғали Жұмажанұлы (1951) – Әскери ғылымдар Академиясының Вице-президенті, әскери ғылымдар докторы, әлеуметтану ғылымдарының докторы, профессор, ҚҒА-ның толық мүшесі, запастағы генерал-майор.  

1951 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. 1969 жылы Кеңес Әскері қатарына шақырылды. Сол жылы КСРО МҚК Жоғары шекаралық командалық училищесіне түсіп, 1973 жылы бітірді. 7 жыл бойы КСРО МҚК Шығыс шекара округінің әскерлерінде қызмет етті, шекара бөлімшелерінде және шекара отрядының штабында офицерлік қызметтен өтті. 1983 жылы Фрунзе атындағы Әскери академияны бітірген. Академияны бітіргеннен кейін мемлекеттік шекарадағы Шығыс шекара округінде қызмет етті. 1985-1986 жылдары Ауғанстан Демократиялық Республикасында қызметтік іссапарда болды. 1989 жылы Н. Ж. Асылов қазақтардың алғашқысы КСРО МҚК Жоғары шекаралық командалық курстары жанындағы күндізгі адъюнктураны бітіріп, әскери ғылымдар кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғады. 1989 жылдан бастап Мәскеу қаласындағы әскери-оқу орындарында: КСРО МҚК Жоғары шекаралық әскери-саяси училищесінде және Фрунзе атындағы Әскери академияда қызмет атқарды. 1992 жылдан бастап Қазақстан Республикасы ҰҚК Дзержинский атындағы Жоғары шекаралық командалық училищесінің, Алматы Жоғары шекаралық командалық училищесінің, Қазақстан Республикасы ҰҚК Әскери институтының, Қазақстан Республикасы Шекара әскерлері Әскери институтының бастығы болды. 1997 жылдан 1998 жылға дейін Қазақстан Республикасының "Барлау" қызметінде қызмет етті, арнайы барлау Оқу орнын құрды. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы ҰҚК Шекара қызметі академиясының жедел-тактикалық факультетінің тактика және жедел өнер кафедрасының профессоры. Қызмет еткен жылдары қатардағы қызметкерден генерал-майорға дейін өсті. Н. Ж. Асыловтың Қазақстан Республикасындағы әскери қызметі негізінен әскери жоғары оқу орындарындағы педагогикалық қызметпен және ұйымдастырушылық жұмыспен тығыз байланысты болды.

Интернет-ресурсы

Интернет-ресурстар

Вице-президент АВН (по направлению ПС КНБ РК) [Электронный ресурс]:[биография] : //Академия наук Республики Казахстан : сайт. – Режим доступа: https://avn.kz/component/k2/content/2.html?start=28