Ақын жазушылар
Құмарбеков М.
- Жаңартылды 01.11.2024 16:14
Құмарбеков Мүсілім (10.01.1939 ж. - 11.07.2016 ж.) – жазушы.
1939 жылы 10 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Шымқора ауылында дүниеге келген. Орта мектепті аяқтаған соң, Жамбыл атындағы колхозда жұмыс істеген. С. М. Киров атындағы ҚазМУ-дың (1964, қазіргі аль-Фараби атындағы ҚазҰУ) журналистика факультетін тәмамдағаннан кейін, ұзақ жылдар бойы «Коммунизм туы» газеті (қазіргі «Дидар») редакциясында қызмет атқарады. Қатардағы әдеби қызметкерден редактордың орынбасары қызметіне дейін жеткен. Кейін «Ақ Ертіс - Иртыш» республикалық әдеби-мәдени және қоғамдық журналы бас редакторының орынбасары болған. «Қыз күлкісі» (1969), «Жастық жағалауы», «Шынар», «Асау Ертіс» (1974), «Алтайым – алтын бесігім», «Жар жағасындағы үй», «Тауқымет» кітаптарының авторы.
Қазақстан Жазушылар одағының және Журналистер одағының мүшесі, Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты.
М. Құмарбеков шығармалары
Произведения М. Кумарбекова
Кітаптар – Книги
Құмарбеков, М. Алтайым алтын бесiгiм. - Алматы : Жалын, 1956. - 92 б.
Құмарбеков М. Алтайдың ардагері [Мәтін] / М. Құмарбеков . - Алматы : Қазақстан, 1967. - 29 б.
Құмарбеков, М. Қыз күлкiсi : әңгiмелер. - Алматы : Жазушы, 1969. - 72 б.
Құмарбеков, М. Асау ертiс. – Алматы : Жазушы, 1975. - 144 б.
Құмарбеков, М. Шынар [Мәтін] / М. Құмарбеков. - Алматы : Жалын, 1979. - 120 б.
Құмарбеков М. Жастық жағалауы [Мәтін] : повестер / М. Құмарбеков . - Алматы : Жазушы, 1986. - 207 б.
Құмарбекұлы М. Жар жағасындағы үй [Мәтін] : хикаяттар / М. Құмарбекұлы . - Астана : Фолиант, 2003. - 280 б.
Құмарбекұлы М. Тауқымет [Мәтін] / М. Құмарбекұлы. - Өскемен , 2003. - 322 б.
Құмарбекұлы, М. Жігіттер [Мәтін] / М. Құмарбекұлы. - Алматы : Қайнар, 2008. - 317 б
Құмарбекұлы М. Бейнетқор [Мәтін] / М. Құмарбекұлы. - Өскемен, 2008. - 80 б.
Шығыс Қазақстан қаламгерлерінің кітапханасы = Библиотека литературы Восточного Казахстана [Мәтін]. - Алматы : ҚазАқпарат, 2008. - 358 б.
4-ші кітап : М. Құмарбекұлы. К. Сегізбаев. С. Байхонов. Т. Сәукетаев. - Алматы : ҚазАқпарат, 2008. - 358 б. – Құмарбекұлы М. Жар жағасындағы үй: 352
Құмарбекұлы, М. Жер иесі [Мәтін] : роман және хикаят / М. Құмарбекұлы. - Алматы : Қайнар, 2011. - 384 б.
Құмарбекұлы, М. Шығармалары [Мәтін] / М. Құмарбекұлы. - Астана : Фолиант, 2014. - 352 б.
Т. 1 : Тауқымет : роман және әңгімелер . - Астана : Фолиант, 2014. - 352 б.
М. Құмарбековтің мерзімді басылымдар мен жинақтардағы жарияланымдары
Публикации К. Кумарбекова в периодических изданияхи сборниках
Көркем шығарма - Художественные произведения
Құмарбеков М. Өскен ұя [Мәтін]: әңгiме/ М. Құмарбеков // Қазақ әдебиетi. - 1968. - 16 ноябрь.
Құмарбеков, М. Сайыпқыран [Мәтін] : очерк / М. Құмарбеков // Коммунизм туы. - 1978. - 24 февраль
Құмарбекұлы, М. Тауқымет [Мәтін] : [повестен үзінді] / Құмарбекұлы М. // Дидар. - 1995. - 14; 18; 21; 23; 28 ақпан.- Б. 4
Құмарбекұлы, М. Қоштасу [Мәтін] : [әңгіме] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 1996. - 8 қазан.- Б.
Құмарбекұлы, М. Ақымақ хан. Сиқыршы. [Мәтін] : [ертегілер] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 1999. - 1 маусым. - Б. 6.
Құмарбеков, М. Ақмоншақ : повесть / М. Құмарбеков. - Мәтін // Тәңіртау. - 2024. - N1. - Б. 24-53.
Мақалалар-Статьи
Құмарбеков, М. Қысқы жол [Мәтін] : екi журналистiң ауызекi әңгiмесiнен /М. Құмарбеков // Соц. Қазақстан.- 1966.- 20 март
Құмарбеков, М. Мәңгілік жұлдызы [Мәтін] / М. Құмарбеков // Коммунизм туы. - 1985. - 7, 9, 14, 15 май
Құмарбекұлы, М. Ұландағы ұланасыр [Мәтін] / М. Құмарбекұлы М. // Дидар. - 1992. - 4 маусым
Құмарбекұлы, М. Қай қиырдан да көрінетін шың [Мәтін] : [жазушы О.Бөкеев жайлы естелік] / М. Құмарбекұлы // Арай. - 1994. - 25 мамыр.- Б. 4
Құмарбекұлы, М. Ерлік - елге мұра, ұрпаққа ұран [Мәтін] : [шығысқазақстандық Ұлы Отан соғысының батырлары туралы] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 1995. - 7 мамыр. - Б. 4
Құмарбекұлы, М. Ақынға арналған ас [Мәтін] : [Катонқарағай ауданында ақын марқұм А.М.Нұрбайға 70 толуына арналған ас берілді] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 1996. - 26 қыркүйек. – Б. 6
Құмарбекұлы, М. Әз ағаның артында сөзі қалды [Мәтін] : [Катонқарағайлық ақын А.Нұрбаевтың 70 жылдығына орай] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 1996. - 5 қыркүйек.- Б.4
Құмарбекұлы, М. Өтті жылдар атой салып, ту ұстап... [Мәтін] : [ақын С.Ғабдуллиннің 60 жылдық мерейтойына орай] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 1997. - 16 тамыз
Құмарбекұлы, М. Бар өмірді үйіп төгіп бере салған [Мәтін] : [Шәкәрімнің сазгерлігі жайлы] / М. Құмарбекұлы // Семей таңы. - 1997. - 23 тамыз
Құмарбекұлы, М. Өткенге өкінбен... [Мәтін] : [Зевакино қарттар үйінен] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 1997. - 27 қараша
Құмарбекұлы, М. Кенді Алтайдың айнасы [Мәтін] : [облыстық "Рудный Алтай" газетінің шыға бастағанына 80 жыл] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 1998. - 21 сәуір
Құмарбекұлы, М. Аты аңызға айналған аға туған жерде [Мәтін] : [Қ.Қайсенов туралы] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 1998. - 10 шілде
Құмарбекұлы, М. Ақ сұңқар ұшты қолымнан [Мәтін] : [О.Бөкейді еске алу] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 1998. - 25 қыркүйек
Құмарбекұлы, М. Сөнбейтін от [Мәтін] : [ақын Ғ. Байбатыровтың "Үміттің оты сөнбейді" атты жыр жинағы жайында] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 1999. - 11 мамыр. – Б. 5
Құмарбекұлы М. Патша әзілкеші [Мәтін] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 1999. - 15 маусым. - Б. 6
Құмарбек, М. "Шарлаған ізім жатыр жер бетінде " [Мәтін] : [ұлы жеңістің 55 жылдығына байланысты Қ.Нұрбикеұлымен сұхбат ] / М. Құмарбек // Дидар. - 2000. - 15қаңтар
Құмарбекұлы, М. Тауқымет [Мәтін] : [Кеңес Одағының батыры Ізғұтты Айтықовтың туғанына 80 жыл толуына орай, батыр өмірінен деректер] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 2002. - 19 қаңтар. - Б. 4
Құмарбекұлы, М. Білім шырағын жарқыратқан жан [Мәтін] : [Балғын мектебін басқарып, шәкірттерге білім беруде педагогикалық ұжымды алға жетектеген Нұрғожа Сериянов туралы] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 2002. - 16 ақпан.- Б. 4
Құмарбекұлы, М. Алтайдың ақ бұлағы [Мәтін] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 2003. - 8 сәуір .- Б. 4
Құмарбекұлы, М. Тарбағатайдың тарланы [Мәтін] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 2003. - 10 маусым. - Б. 4
Құмарбекұлы, М. Нұрлы да нулы - науалы [Мәтін] : эссе / М. Құмарбекұлы // Ақ Ертіс. - 2011. - № 2. - Б. 5-32.
Құмарбекұлы, М. Менің қаламдастарым осындай еді : ["Дидар" газетіне 80 жыл] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 2011. - 12 шілде (№79). - Б. 5 ; 14 шілде (№80). - Б. 7
Құмарбекұлы, М. Шынар : [әңгіме] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 2012. - 20 сәуір (№45). - Б. 13
Құмарбекұлы, М. Серіктің сексеуілі [Мәтін] / М. Құмарбекұлы // Егемен Қазақстан. - 2013. - 18 сәуір. – Б. 5
Құмарбекұлы, М. Өзімді ешкімге арқалатпай, өзім ешкімді арқаланбай осы күнге жеттім [Мәтін] : [жазушы М. Құмарбеков туралы.] / М. Құмарбекұлы ; сұхбат. М. Кенжеханұлы // Дидар. - 2014. - 13 қаңтар. - б. 7.
Құмарбекұлы, М. Айыртаудың қос шыңындай асқақ болатын [Мәтін] : [қос ақын Серік Ғабдуллаұлы мен Тұрғазы Нұқайұлы туралы естелік.] / М. Құмарбекұлы // Дидар. - 2015. - 14 қаңтар.- Б. 5.
М. Құмарбеков туралы әдебиеттер
Литература о М. Кумарбекове
Кітаптар - Книги
Қазақстан жазушылары ХХ ғасыр [Мәтін] : анықтамалық. - Алматы : Ана тілі, 2004. – Құмарбекұлы Мүсілім: б. 193.
Қазақстан жазушылары [Мәтін] : анықтамалық / жауапты ред. Б. Шаханұлы. - Алматы : Ан-Арыс, 2009. –Құмарбекұлы Мүсілім: б. 245
Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. - 848 б. –Құмарбеков Мүсілім: б. 483-484
Шығыс жұлдыздары [Мәтін] : энциклопедиялық анықтамалық. - Астана : Фолиант, 2011. - 304 б.
Т. 1 : Сөз зергерлері. Мәдениет майталмандары. - Астана : Фолиант, 2011. - 304 б. – Құмарбеков Мүсілім: б. 109-110
Қапанов Б. Нәрін, дарын, бәрін берген - туған жер [Мәтін] : очерктер / Б. Қапанов. - Өскемен : Рекламный Дайджест, 2008. - 703 б. -Құмарбеков Мүсілім: б. 622.
Мақалалар - Статьи
Рақымжанов, Ж. Талант тағлымы : [Мәтін] : [жазушы М. Құмарбеков туралы] / Ж. Рақымжанов // Арай. - 1989. - 10 январь. - Б. 4.
Қаңтарбаев, Ә. Дүние қызыл түлкі бұлаңдаған : [М. Құмарбекұлы 60 жаста] / Қаңтарбаев Ә. - Текст : непосредственный // Дидар. - 1999. - 8 қаңтар.
Сарсенбайқызы, Ғ. Туған елдің құрметі : [М. Құмарбекұлы 65 жаста] / Ғ. Сәрсенбайқызы // Дидар. - 2004. - 5 маусым. - Б. 6 ; Ұлан таңы. – 2004. – 26 маусым. –Б. 6.
Хасенова, М. Қара шаңырақ / М. Хасенова // Дидар. - 2006. - 13 мамыр.- Б.3.
Тоқанұлы, Б. "Ақжирен" мінген асыл аға : [Мәтін] / Б. Тоқанұлы // Мәдениет жаршысы. - 2009. - №1 . - Б. 15-16.
Кенжеханұлы, М. Мүсілім Құмарбековтың шығармалары мұражайда сақталатын болды: [Мәтін] / М. Кенжеханұлы // Дидар. - 2014. - 14 сәуір. - Б. 1,4.
Кенжеханұлы, М. Ел жүрегіндегі екі бейне: [Мәтін] : [Облыстық кітапханада қос қаламгер-М. Құмарбеков пен Ғ.Байбатыровты еске алу кеші өтті.] / М. Кенжеханұлы // Дидар. - 2019. - 24 қаңтар. - Б. 12.
Әуезханов, Ә. Жазушы атаммен соңғы жүздесуім : [Мәтін] : жазушы Мүсілім Құмарбекұлы туралы бір үзік сыр / Ә. Әуезханов // Дидар. - 2017. - 13 шілде. - Б. 28.
Қаңтарбаев, Ә. Елдік мәселеге келгенде бірігуіміз керек : [Мәтін] / Ә. Қаңтарбаев // Дидар. - 2019. - 12 қыркүйек. - Б. 11.
Байхонов, С. Үш қоңыр / С. Байхонов. - Мәтін // Дидар. - 2021. - 14 қазан. - Б. 14; 28 қазан. - Б. 18.
Уалханова, Р. Н. Ұланның біртуар азаматы : [Жерлес жазушы Мүсілім Құмарбековтің туғанына 85 жыл толуына орай мақала] / Р. Н. Уалханова. - Мәтін // Ұлан айнасы. - 2024. - 12 қаңтар. - Б. 4.
Юнусбекова, Д. Рухани ордадағы риясыз кездесу: облыстық А.С.Пушкин атындағы кітапханада өткен еске алу кешінен / Д. Юнусбекова. - Мәтін // Менің өлкем. - 2024. - 1 ақпан. - Б. 2.
***
Саянов, А. В честь земляка-писателя : [о творческом вечере в областной библиотеке им. А. С. Пушкина, посвященном писателю М. Кумарбекову (Уланский р-он ВКО)] / А. Саянов. - Текст : непосредственный // Рудный Алтай. - 1994. - 22 янв. - С. 1.
Писателю Кумарбекову - 60 лет. - Текст : непосредственный // Рудный Алтай. - 1999. - 19 янв.
Гаврилова, А. Золотые корни Алтая : в выставочных залах музея-заповедника Усть-Каменогорска открылась выставка «Золотой корень Алтая», посвященная 140-летию со дня рождения народного акына Казахстана Толеу Кобдикова и писателям-юбилярам Восточного Казахстана – Галыму Байбатырову, Улукбеку Есдаулету, Шериаздану Елеукенову, Совет-хану Габбасову, Муслимхану Кумарбекулы / А. Гаврилова. - Текст: непосредственный // Рудный Алтай. - 2015. - 10 янв. - С. 4.
Михеева, Н. Золотые корни Алтая : в выставочных залах музея-заповедника Усть-Каменогорска открылась выставка «Золотой корень Алтая», посвященная 140-летию со дня рождения народного акына Казахстана Толеу Кобдикова и писателям-юбилярам Восточного Казахстана – Галыму Байбатырову, Улукбеку Есдаулету, Шериаздану Елеукенову, Совет-хану Габбасову, Муслимхану Кумарбекулы / Н. Михеева. - Текст : непосредственный // Усть-Каменогорск. - 2015. - 15 янв. - С. 15.
Ким, Е. Воспевшие родную землю : [о вечере памяти писателей ВКО Муслима Кумарбекова и Галыма Байбатырова в библиотеке им. А.С. Пушкина] / Е. Ким . - Текст : непосредственный // Рудный Алтай. - 2019. - 26 января. - С. 5.
Құмарұлы К.
- Жаңартылды 14.03.2022 14:45
Құмарұлы Кәп (1933-2009) – ақын, педагог.
1933 жылы 8 наурызда ҚХР-дың Алтай аймағының Көктоғай деген жерінде дүниеге келген. 1955 жылы Монғолияда мүғалімдер даярлайтын мектепті бітірген. 1955-2005 жылдар аралығында ұстаздық қызметпен айналысты. Моңғолияның Білім министрлігі «Халыққа білім беру ісінің үздік қызметкері» деген атақ берген.
1992 жылы Баян-Өлгий аймағының «Маңдай алды озат ұстазы» атағына ие болған. Аймақтық, республикалық жыр мүшәйраларының жүлдегері.
1992-2005 жылдары аралығында Атамекеніне қоныс аударған ұстаз Шығыс Қазақстан облысының Абыралы ауданының (енді Семей қаласының аумағына жатады) Қайнар орта мектебінде, Үржар ауданының Көкөзек орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиетінен дәріс беріп, мыңдаған шәкірт тәрбиеледі. Осы жылдары «Халықтық педагогика – ұлттық қазына» атты оқу құралын жазып, ол облыстық Білім департаментінің мақұлдауымен Үржар ауданының 19 мектебі оқытушыларына көмекші құрал ретінде ұсынылған. Қарт ұстаздың Қазақстан білім беру ісіне сіңірген еңбегін жоғары бағалап, Облыстық білім департаментінің «Құрмет грамотасымен» марапатталды.
Кәп Құмарұлының «Қызыл Ту», «Қос қанат», «Қос ішек», «Кәрібоз», «Таудай болғым келеді», «Арпа кер» жыр жинақтары әр жылдары жарық көрген.
Баян-Өлгий аймақтық және Қазақстан Республикасының жыр мүшәйраларының жүлдегері.
1993 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.
2009 жылы қайтыс болды.
К. Құмарұлының шығармалары
Произведения Қумарулы К.
Кітаптар -Книги
Құмарұлы, К. Қос iшек [Мәтін] : өлеңдер мен дастандар / К. Құмарұлы. – Алматы : Жалын, 1996. - 144 б.
Құмарұлы, К. Кәрібоз [Мәтін] : өлеңдер мен дастандар / К. Құмарұлы; ред. Б. Беделханұлы - Астана : Елорда, 2001. - 255 б.
Құмарұлы, К. Кәрібоз [Электрондық ресурс] : [өлеңдер мен дастандар] / К. Құмарұлы. - [Б. м.] : Елорда, 2001. - 255 б. с.
Құмарұлы, К. Арпагер [Мәтін] : өлеңдер мен дастандар / К. Құмарұлы. - Астана : Рух, 2008. - 120 б.
Мақалалар – Статьи
Құмарұлы, К. Мен-қазақпын; Ұлы көш [Мәтін] : өлеңдер / К. Құмарұлы // Қазақ әдебиетi. - 1994. – шiлде . – Б. 12.
Құмарұлы, К. Құсайын бақсы [Мәтін] : [Монғолияда өмiр сүрген қазақ бақсы туралы] / К. Құмарұлы // Шалқар. - 1995. -7 ақпан. – Б. 5.
Құмарұлы, К. Жер бетi түлеп...; Асқартау; Бұйырсын; Саласын көздi шалғайдан; Сарын; Аттың сыны [Мәтін] : өлеңдер / К. Құмарұлы // Жұлдыз. - 2010. - № 11. – Б. 51-52.
Құмарұлы, К. Бөкi бурыл [Мәтін] : қос салалы әңгiме / К. Құмарұлы // Қасым.- 2015.- № 2.- 169-182 б.
К. Құмарұлының өмірі мен шығармашылығы туралы әдебиеттер
Литература о жизни и творчестве Кумарулы К.
Кітаптар –Книги
Қазақстан жазушылары ХХ ғасыр [Мәтін] : анықтамалық. - Алматы: Ана тілі баспасы, ЖШС. 2004. - Құмарұлы К: б.193.
Қазақ әдебиеті [Мәтін] : энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы : Аруна ltd. ЖШС, 2005. - Құмарұлы К: б. 341.
Шығыс жұлдыздары [Мәтін] : энциклопедиялық анықтамалық. Т. 1. - Астана: Фолиант, 2011. - Құмарұлы К: б. 110.
Шығыс Қазақстан Облысы [Мәтін] : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. - Құмарұлы Кәп: б. 484.
Мақалалар - Статьи
Алтай, Б. Кешігіп ұшқан қоңыр қаз [Мәтін] / Б. Алтай // Егемен Қазақстан. - 2010. - 9 қараша. - Б. 5.
Құнанбаев Е.
- Жаңартылды 14.03.2022 14:55
Құнанбаев Есенсары (1890-1961) – ақын.
1890 жылы Шығыс Қазақстан облысы (бұрынғы Семей облысы) Аягөз ауданына қарасты Таңсық өңірінде дүниеге келген.
Садыр ақыннан тәлім-тәрбие алған Есенсары үш жасынан бастап өлең жаза бастайды. Абай, Әріп, Әсет шығармалары және халық ауыз әдебиетінен нәр алады. Бірнеше жыл бойы Әсет Найманбаевтың жанында жүріп, оның ақындық және ән өнері мектебінен өтеді. Айтыс ақындары арасында көзге түседі.
1939 ж. жыр алыбы Жамбыл қатысқан ақындар слетіне қатысады.
1945 ж. әйгілі халық ақыны Сапарғали Әлімбетовпен айтысады.
Таңсық өңірінде «Көшелі жырау», «Зарқұм», «Қабанбай батыр», «Ер Науан» т.б. хисса-дастандарды жатқа айтып, бір өзі қазақ сахнасында елді аузына қаратқан көшпелі театрдай болған өнерлі адам еді.
Жырау ретінде халықтың әріден сақталған жырлары мен фольклорлық дастандарын айтып, өзі де күрделі дастандар жазған еді.
Есенсары көптеген өлеңдер, толғау-дастандардың авторы. Оның келесідей поэмалары мен эпостары бар: «Ахмет-Кәшім», «Гүлбаһрам - Сәбит», «Тобағұл батыр», «Ғаббасұлы Сабыржан», «Мәлік батыр» (Кеңес Одағының батыры М. Ғабдуллин туралы), «Қазақ қызы», «Бөдес батыр» және «Жеке дара ана» повесі.
1961 жылы қайтыс болды.
Еңбектері Ғылым Академиясы институтында сақталған.
Е. Құнанбаевтың өмірі мен шығармашылығы туралы әдебиеттер
Литература о жизни и творчестве Кунанбаева Е.
Кітаптар – Книги
Исмаилов, Е. Ақындар [Мәтін] : [Жамбыл және халық ақындарының творчествосы туралы монография.] / Е. Исмаилов. - Алматы : Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1956. - 340 б.
Кәрімқызы, Ж. Таңсық-тарландар елі [Мәтін] : [киелі Таңсық ауылынан шыққан, ауылдың атын шығарып, даңқын асқақтатқан ұл-қыздары мен қазыналы қарттары туралы сыр толғайды] / Ж. Кәрімқызы. - Алматы, 2007. - 152 б.
Шығыс жұлдыздары.[Мәтін] : энциклопедиялық анықтамалық. Т. 1. – Астана: Фолиант, 2011, - Е. Құнанбайұлы .: б. 111.
Мақала -Статья
Нұрпейісов, М. Халық ақыны Есенсары [Мәтін] / М. Нұрпейісов // Аякөз жаңалықтары. - 2007. - 23 маусым. - Б. 5.
Құнанбаев А. А.
- Жаңартылды 20.02.2024 10:57
Құнанбаев Ақылбай Абайұлы (1861 -1904) – ақын, қоғам қайраткері, Абай Құнанбаевтың үлкен ұлы.
1861 жылы Шыңғыстау бөктерінде (қазір Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы) дүниеге келген. Атасы Құнанбай мен кіші анасы Нұрғанымның тәрбиесінде болады. Мұсылман медресесінде оқып, білім алған. Ақындық бағытта қалыптасуына Абай әсер етті. Халық арасында Әлмағамбет әншінің өтінішімен жазған әндері кеңінен таралған. Орыс және еуропа әдебиетін өздігінен оқып-үйренді. «Зұлыс», «Жаррах», «Дағыстан» поэмаларының авторы. Ақылбайдың «Зұлыс» поэмасына ағылшын жазушысы Генри Хаггарттың «Копи царя Соломона» романының сюжеті негіз болған. Поэманың толық нұсқасы сақталмаған. Бізге жеткен «Дағыстан» поэмасында Кавказдағы оқиғалар арқылы әділетсіздік пен зұлымдықты әшкерелейді. Семейлік ақын Мұрат Сұлтанбеков «Дағыстан» поэмасын орыс тіліне аударған. Ақылбай лирикасынан тек бірнеше өлеңі ғана сақталған екен. Замандастарының естеліктеріне жүгінсек, Ақылбай әкесі Абай және Мағауиямен бірге «Халыққа білім беру қоғамына» мүше болған, болыстық басқаруға тағайындалған.
Ақылбай Құнанбаев 1904 ж. 1 тамызда жастайынан, әкесінен кейін 40 күннен соң Семей қаласында қайтыс болды.
А. А. Құнанбаев шығармалары
Произведения Кунанбаева А. А.
Кітаптар – Книги
Құнанбаев, А. Дағыстан [Мәтін] : поэма / А. Құнанбаев // Мұхамедханов Қ. Көп томдық шығармалар жинағы Т. 3 : Абайдың ақын шәкірттері, 2005. - Б. 58-73.
Құнанбаев, А. Зұлыс [Мәтін] : поэма / А. Құнанбаев // Мұхамедханов Қ. Көп томдық шығармалар жинағы Т. 3 : Абайдың ақын шәкірттері, 2005. - Б. 74-80.
А. А. Құнанбаев өмірі мен шығармашылығы туралы әдебиеттер
Литература о жизни и творчестве А. А. Кунанбаева
Абай [Мәтін]: энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 1995. -Ақылбай Абайұлы: Б. 68-69.
Шәкәрім [Мәтін] : энциклопедия / бас ред. Е. Сыдықов ; жауапты ред. Т. Шаңбай. - Семей, 2008.- [Ақылбай Құнанбаев туралы]
Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы». - 2014. - Ақылбай Абайұлы Құнанбаев: б. 155.
1960-2000
XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындары шығармаларының жинағы [Мәтін]. - Алматы : Қазақ ССР Ғылым Академ. баспасы, 1962.
Үш ғасыр жырлайды [Мәтін] : революцияға дейінгі қазақ ақындарының шығармалары / Қазақ ССР Ғылым Академиясы, М. Ә. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты. - Алматы : Жазушы, 1965. - 666 б.
Бес ғасыр жырлайды [Мәтін] : XV ғасырдан XX ғасырдың бас кезіне дейінгі қазақ ақын-жырауларының шығармалары / Қазақ ССР ғылым академиясы М. О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты : үш томдық. - Алматы : Жазушы, 1989. - 496 б.
Ай заман-ай, заман-ай... [Мәтін] : ХVғасырдан ХХғ.бас кезіне дейінгі қазақ ақын-жырауларының шығармалары (Бес ғасыр жырлайды). 2 томдық. - Алматы : Қазақ ССР Баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеті Бас редакциясы, 1991. - 876 б.
Жеті ғасыр жырлайды [Мәтін] : XIX ғасырдан XX ғасырдың бас кезіне дейінгі қазақ ақын-жырауларының шығармалары. Т. 2 / құраст. Е. Дүйсенбайұлы . - Алматы : Жазушы, 2004. - 528 б.
Мұхамедханов Қ. Көп томдық шығармалар жинағы Т. 3 : Абайдың ақын шәкірттері, 2005. - Ақылбай Абайұлы Құнанбаев: б. 14-57.
Шаңбай, Т. Ұғым мәдениеті [Мәтін] : (Шәкәрім шығармашылығы аясында) / Т. Шаңбай . - Алматы : Раритет, 2009. - 352 б
Исрайылқызы, Г. Ризамын асылдың сынығы боп өткеніме [электрондық ресурс] : [Абайдың шөбересі Г. Исрайылқызының бұл кітабында Ақылбай, ағасы Әубәкір, әкесі Исрайыл туралы құнды деректер бар. ] / Г. Исрайылқызы . - Семей : Талант, 2010. - 198 б. с.
***
Жиренчин, А. Абай и его русские друзья [Текст] / А.Жиренчин. - Алма-Ата: Наука КССР, 1949. - С.119-120.
Мухамедханов К.М. Акылбай Кунанбаев / В кн. Казахская ССР в 4-т Т4.- Алма-Ата, 1991- С. 114.
Аяганов, Б. Дети Абая [Текст] / Б.Аяганов // Казахстанская правда. -1994. - 11 июня. - С.2.
Гайнуллина , Ф.А. Литература Семипалатинского Прииртышья [Текст] : учебное пособие / Ф.А. Гайнуллина. - Семипалатинск, 2002. - Акылбай Кунанбаев: с. 18-20.
Баймагамбетова, Л. Талантливые дети великого отца [Текст] / Л.Баймагамбетова // Семипалатинские вести. - 2004. - 25 июня. - С.4.
Писатели Семипалатинского региона [Текст] : био-библиографический указатель / Семипалатинская универсальная научная библиотека им. Абая. - Семипалатинск : Талант, 2006. - Акылбай Кунанбаев: с. 46-47.
Мухамбетова, Г. С. Романтические тенденции в казахской поэзии первой четверти ХХ века [Текст] : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук / Г. С. Мухамбетова . - Алматы, 2006. - 30 с.
Корабай, С. Потомки - последователи Абая [Текст] / С. Корабай // Казахстанская правда. - 2014. - 15 августа (№ 158). - С. 20.
Важнейшие жизненные ориентиры мыслителя [Текст] // Вести Семей. - 2015. - 2 июня. - С. 4.
Ибраева, У. Поэтическое окружение Абая [Текст] / У. Ибраева // Вести Семей. - 2016. - 9 февраля. - С. 4.
Құнанбаев К. Ы.
- Жаңартылды 07.02.2020 11:06
Құнанбаев Кәкітай (Ғабдулхакім) Ысқақұлы (1868-1915) - Абай мұраларын тұңғыш бастырушы.
1868 ж. Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданында дүниеге келген. Кәкітай (Ғабдулхакім) Құнанбаев Абайдың інісі Ысқақтың баласы. Сегіз жасынан бастап ауыл молдасынан төрт жылдай сауатын ашып, түрікше, арабша хат таныған. Кәкітайдың ерекше зеректігін байқаған Абай 1882 жылы оны өзіне бала етіп алып, Мағауиямен бірге тәрбиелеген. Семейге ертіп барып, орыс тілін үйреткен. Бір-екі жыл ішінде Кәкітай орыс тілін жетік біліп қана қоймай, орыс әдебиетінің классиктерінің шығармаларын Европа елдері мәдениет қайраткерлерінің еңбектерін оқып, өз заманының білімді азаматы болды. Абайдың ақыл-кеңесімен Тұрағұл екеуі қарасөз, аударма, көңіл-күй тақырыбындағы қысқа өлеңдер жазумен айналысқан.
«Абай» ағамның қатарында жүрген 24 жыл ішінде оның үйретпеген білімі болмады, бірақ бәрін түгел ұғып ала алмадым. Сондықтан мен Абай ағама зор қарыздармын, ендігі мақсатым- шамам келгенше оның асыл қазынасын кейінгі жастарға жеткізіп беру»- деп өзіне-өзі уәде берген.
Жидебайда бала оқытып жүрген молда Мүрсейіт Бікеұлына өз ақшасын беріп, бұрыннан жинап жүрген Абай шығармаларын көшіртіп жазғызған.
«Мен Абайдың қарызын ұмытпай, шамам келгенше қызмет етуді өз борышым деп біліп, арттағы жастарға қалдырған өсиетін, қазақ халқына істелген еңбегін баспаға бастырып, көпке таратуды міндетіме аламын» - деп Абай баласы Тұрағұлмен бірге ұлы ақынның мұрасын ыждаһатты түрде жинастырып, баспаға әзірлеп, осы істердің ұйтқысы болып, басшылық еткен.
Абай қайтыс болған соң, қазақтың аса көрнекті қайраткері Әлихан Бөкейханов ақынның өмірбаянын орыс тілінде тұңғыш рет жазып, 1905 жылы Семейдегі «Семипалатинский листок» газетіне жариялаған. Онда ақын өміріне байланысты барлық деректерді Кәкітай бергенін ерекше атап көрсеткен.
1905 жылы Әлиханның кеңесімен Абай шығармаларын баспаға әзірлеуге кіріскен. Кәкітай сол жылы жазда Семейге, одан әрі Омбыға барып бастырта алмаған соң Қазан қаласына барған. Осы қалада С.- Петербург баспаханасының өкілімен келісім-шарт жасасып, болашақ кітаптың корректорлығын өз мойнына алып, ақысын алдын-ала төлеген.
Илияс Бораганский баспасы әр баспа табақты пошта арқылы Шыңғыстаудағы Кәкітайға жіберіп отырған, ол қателерін түзеп, қайта баспаға жіберген. Қолдан көшірілген жинақты бастыруға екі жылдай уақыт кеткен.
1909 жылы Абайдың тұңғыш жинағы – «Қазақ ақыны Ибрагим Құнанбайұғылының өлеңі» бастырған Кәкітай, Тұрағұл Құнанбайұғландары» деген тақырыппен, С.-Петербургте жарық көріп, барлық данасы Семейге Кәкітайға жіберілен. Сол жерден бүкіл қазақ даласына тараған. Абай мұрасын тұңғыш рет кітап қылып бастыруда Кәкітай мен Тұрағұлдың еңбегі ерекше.
Кәкітайдың осы жинақта жариялаған «Абай (Ибраһим) Құнанбайұғлының өмірі» атты өмірбаяндық мақаласын М. О. Әуезов жоғары бағалаған. Ұлы ақынның өмірбаянын жазу кезінде Кәкітай мақаласының көп көмегі тигенін тебірене еске алған.
Абайдың тұңғыш жинағын дайындаған кезде Кәкітай мен Тұрағұл ақын өлеңдерінің мазмұны мен тақырыбына қарай өздерінше жүйелеп 17 бөлікке жеткізген.
Жинаққа ақынның 145 өлеңі, «Әңгіме Масғұт», «Ескендір әңгімесі» дастандары енген. Кітап соңында Абайдың өмірбаяны мен фотосуреті берілген. Кәкітай жазған Абай өмірбаянының көлемі шағын болғанмен, ақын өмірінің көп қырын қамтыған.
Кәкітай Ысқақұлы 1915 жылы қайтыс болды.
Кәкітай бастырған Абай жинағы 1922 жылы Қазанда және Ташкентте өзгеріссіз қайта басылып шыққан.
М. О. Әуезов: «Қазақтың мәдениет тарихында, Абай мұрасына ерекше еңбек сіңірген, Абай өзі тәрбиелеп баулыған жас, жұртшылықтың көрнекті өкілі болған Кәкітай Ысқақұлының еңбегін айрықша айту керек» - деп Кәкітай еңбегіне лайықты баға берген.
К. Ы. Құнанбаевтың өмірі мен шығармашылығы туралы әдебиеттер
Литература о жизни и творчестве Кунанбаева К. И.
Кітаптар – Книги
Мырзахметов, М. Абай жүрген ізбенен [Мәтін] / М. Мырзахметов. - Алматы : Қазақстан, 1985. - 172 б.
Абайдың ақын шәкірттері [Мәтін] - Алматы : Дәуір. 1-ші кітап / алғы сөзін жазып, баспаға әзірлеген Қ. Мұхамедханұлы ; Республикалық Абай қоры. - Алматы : Дәуір, 1993. - 224 б.
Мұхамедханов, Қ. Абай мұрагерлері [Мәтін] / Қ. Мұхамедханов. - Алматы : Атамұра, 1995. - 208 б.
Семей өңірінің ақын-жазушылары [Мәтін] : био-библиографиялық көрсеткіш / Абай атындағы әмбебап ғылыми кітапхана. - Семей : Талант, 2005. - 96 б.
Мұхамедханов, Қ. Көп томдық шығармалар жинағы [Мәтін] / Қ. Мұхамедханов. - Алматы : Алаш, 2005.
Т. 3 : Абайдың ақын шәкірттері. - 328 б. - Құнанбаев К..: б. 221-247.
Шәкәрім [Мәтін] : энциклопедия / бас ред. Е. Сыдықов ; жауапты ред. Т. Шаңбай. - Семей, 2008. - 864 б. - Әдебиеттер тізімі: б. 863.
Бұл өлең шыққан екен бірталайдан... [Мәтін] : [ "Біржан-Сара айтысына" қатысты зерттеу мақалалар мен ғылыми ой-тұжырымдар] - Өскемен : С. Аманжолов атындағы ШҚМУ "Берел" баспасы, 2014. - 506 б.
Мақалалар-Статьи
Бөкейханов, Ә. Кәкiтай [Мәтін]: [Кәкiтай Ысқақұлының қайтыс болғанын естiгеннен кейiн жазған естелiк, көңiл айтуы] / Ә. Бкейханов // Қазақ. - 1915. - 18 февр.
Жиреншин, Ә. Абай шығармаларын тұңғыш бастырушы [Мәтін]: [Кәкiтай Ысқақұлы Құнанбаевтың қайтыс болғанына 50 жыл] / Ә. Жиреншин// Қазақ әдебиетi. - 1965. - 19 февр.
Әрхамқызы, М. Кәкiтай [Мәтін]: [Абайдың немере iнiсi К. Құнанбаев туралы] / М. Әрхамқызы // Абай. - 1995. - № 1-2. - Б. 166-169.
Медеуханұлы, Ә. Асыл жандарды ұмытпайық [Мәтін] : [Кәкiтай Ысқақұлының туғанына 140 жыл ] // Семей таңы. - 2008. - 18 желтоқсан .- Б.3.
Ысқақов, Ә. Ақынның мұрасы [Мәтін]: [Колчак әскерлерi Кәкiтайдың кiлетiндегi 3 абдыра жиған кiтабын, жазған еңбектерiн және Абайдың көп материалдарын өртеп жiбердi] / Ә. Ысқақов // Абай. - 2009. - № 3. - Б. 71-72.
***
Гайнуллина, Ф. А. Литература Семипалатинского Прииртышья [Текст] : учебное пособие / Ф.А. Гайнуллина. - Семипалатинск, 2002. - 132 с.
