Жунисов А.

Жаңартылды 10.12.2024 16:32

Жунисов Акаш (1927-2014 гг.) – краевед.
Акаш Жунисов родился 23 февраля 1927 года в Курчумском районе Восточно-Казахстанской области в урочище Терисайрык, на территории сельсовета Калгуты. Его отец Жунис умер, когда Акашу было всего два года. Начальное образование Акаш Жунисов получил в селе Егиндбулак (колхоз «Калинин»). Пятый класс окончил в Горной средней школе (Акбулак), а шестой и седьмой классы – в средней школе села Тугыл (Тополев-мыс) Тарбагатайского района, переехав к родственникам.
С началом Великой Отечественной войны Акаш Жунисов, не имея возможности учиться дальше, работал в колхозе «Калинин» как сельский труженик. В июне 1943 года принимал участие в строительстве плотины на реке Иртыш в Аблакетке под Усть-Каменогорском. С января 1944 года учился в фабрично-заводской школе (ФЗО) в Риддере, после чего работал в шахте, заменяя ушедших на фронт рабочих.
После войны продолжил обучение и в 1948 году окончил среднюю школу при интернате имени Жамбыла в Усть-Каменогорске. В 1950 году завершил обучение в педагогическом училище города Зайсан и получил специальность учителя начальных классов.
Акаш Жунисов посвятил 40 лет своей жизни работе учителя.
Его статьи регулярно публиковались в районных и областных газетах, а также в журналах «Білім және Еңбек» (позже «Зерде»), «Мәдениет және тұрмыс», «Балдырған» и газете «Қазақ батырлары». Летние каникулы он проводил, организуя для внуков экскурсии по историческим местам родного края, рассказывая об уникальных памятниках природы и древности.
В 1984 году в окрестностях села Каратогай была найдена каменная печать с рунической надписью, которая была передана писателю и ученому Акселеу Сейдимбекову. Эта находка вошла в сборник «Памятники Прииртышья», составленный Алтаем Аманжоловым. Позже надпись с печати была выгравирована на плитах площади Республики в Алматы.
В 1989 году он сопровождал ученых из Алматы к месту первобытной стоянки человека вблизи фермы Козыбай. Эта находка описана в книге «История Казахстана», изданной в 1994 году, как один из древнейших памятников Восточного Казахстана. Среди обнаруженных артефактов – каменные инструменты, включая рубила и орудия из кремния.
В 1982 году его статья «Вылетевшие из одного гнезда» об участниках Гражданской войны в Испании, братьях Малдыбаевых, была опубликована в областной газете «Коммунизм туы». На основе его материалов журналист Аймухамбет Касымов провел многолетнее исследование и установил, что Жакыпбек Малдыбаев был первым казахским военным летчиком.
Акаш Жунисов ушел из жизни 23 августа 2014 году. Похоронен в Алматы.
Награды:
Медаль «Еңбек ардагері» (1984);
Нагрудной знак «Халық ағарту ісінің үздігі» (1985);
Юбилейные медали к 50-летию и 55-летию Победы в Великой Отечественной войне; «1941-1945 ж.ж. соғыс ардагері» белгісімен;
Почетный знак к 80-летию школы Каратогай (1926–2006).

А. Жүнісовтың шығармалары
Произведения Жүнісова А.
Кітаптар - Книги

Жүнісұлы, А. Ұшқыр ойлар өрімі. / А. Жүнісұлы. - Алматы : Информ-А, 2010. - 304 б.

А. Жүнісовтың мерзімді басылымдарда
Публикации Жүнісова А. в периодических изданиях

Жүнісов А. Күршім аймағын билеген соңғы төре: [ХІХ ғ.басында өмір сүрген Шомат төре жайында] / Жүнісов А. // Дидар. - 1994. - 17 мамыр.- Б.
Жүнісов А. Еңбек ерте есейтті: [Соғыс жылдарынан естеліктер] / Жүнісов А. // Дидар. - 1995. - 1 шілде
Жүнісов А. Тауқыметіміз жетерліктей: [Авт. Самар ауд. ауруханасының бас дәрігері] / Жүнісов А. // Дидар. - 1995. - 28 қараша
Жүнісов А. Шығыстың екі Барағы / Жүнісов А. // Дидар. - 2003. - 20 қыркүйек.- Б.4
Жүнісов А. Жабағы төре және құсбегілік / Жүнісов А. // Дидар. - 2006. - 15 шілде.- Б.6
Жүнісов, Ақаш. Қажырлы еңбектің қайтарымы мол болды: [соғыстан кейінгі ауыл шаруашылығын қалпына келтруде еңбегімен көзге түскен майдангер А. Ыбыраев туралы] / А. Жүнісов // Дидар. - 2010. - 8 мамыр.- Б.4.

А. Жүнісовтың өмірі туралы мерзімді басылымдарда
Литература о жизни Жүнісова А. в периодических изданиях

Нұрғалиев А. Бақыт жұлдызы / Нұрғалиев А. // Коммунизм туы. - 1982. - 5 август
Зәкәрия Х. Ғибратты туындының тұсаукесері / Зәкәрия Х. // Дидар. - 2004. - 27 сәуір.- Б.4
Қалиев З. Шежірелі өлке жыршысы / Қалиев З. // Дидар. - 2006. - 4 сәуір.- Б.4

Зырянов Г. Г.

Жаңартылды 23.12.2024 15:03

Герасим Григорьевич Зырянов (1753-1791) – тау-кен шебері, зерттеуші, Зырян кен орнының негізін қалаушы.

Алтайдағы Локтев зауытында дүниеге келген. Жеті жасынан бастап кеніш жұмыстарында жұмыс істеген. 1766 жылы кен жуғыш болып тағайындалады. 1782 жылы бергайзерге, ал 1784 жылы слесарь шәкіртіне ауыстырылды. Ол еңбекқор және ізденімпаз жұмысшы болды.

1789 жылы Колывано-воскресенское тау-кен басшылары Бұқтырма кен орнын игерумен айналысты. 1791 жылы сәуірде штейгер 12 жұмысшымен бірге Өскемен бекінісінен Ертіс бойымен Бұқтырма кенішіне кен өндіру және қорытпасы үшін барды. 1791 жылы қыркүйекте кен тамырларын ашқан кесіндіде екі шағын шахта салынды. Алғашқы кенді өндірген 23 тау-кен жұмысшысының ішінде г. Зырянов та болды. Жаңбырлы күздің басталуымен, жылытылатын баспана, жақсы тамақтану және жылы киімсіз жұмысшылар ауыр жұмысқа төтеп бере алмады және ауырып қалды. Г. Зырянов та ауырып қалды. Ол Бұқтырма кенішіне, одан әрі - Ертісте Вороньға жіберілді. 1791 жылы 17 қыркүйекте г. Зырянов есін жимастан қайтыс болады.

Г.Г. Зырянов туралы әдебиет

Литература о Г.Г Зырянове

Алексеенко, Н. В.Бухтарминские были/ Н.В. Алексеенко. -Алма-Ата: Казахстан, 1981.-128 c.

Зыряновск . -Алма-Ата: Казахстан, 1991.-192 с.. -ISBN 5-615-00857-1: 90к. Приложение: с. 185-189.

Лухтанов, А. Г.Алтайское притяжение : очерки по истории Восточно-Казахстанской области/ А.Г. Лухтанов -Усть-Каменогорск: Медиа-Альянс, 2006.-459 . - Хроника важнейших событий: с. 453-457.
Лухтанов, А. Г.Рудник Герасима Зырянова/ Лухтанов А. Г. // Лухтанов А. Г.. Алтайское притяжениеочерки по истории Восточно-Казахстанской областиА. Г. Лухтанов/ А. Г. Лухтанов. -Усть-Каменогорск: Медиа - Альянс. -2006. - C. 439

Очерки истории Рудного Алтая. -Усть-Каменогорск: [б. и.], 1970.-200 c.

Зыряновск / [фотоальбом]. -[Зыряновск], [2009].-34 с.-б. ц.

Г.Г. Зырянов туралы мерзімді басылым беттерінде жарық көрген мақалалар

Статьи о Г.Г. Зырянове опубликованные на страницах периодической печати

Алексеенко, Н. Судьба рудознатца [Текст] / Алексеенко Н. // Знамя коммунизма. - 1962. - 6 окт.

Зорин, И. Новые сведения о Г. Г. Зырянове. Страница истории [Текст] / И. Зорин // Зыряновский рабочий. - 1962. - 4 ноября.

Алексеенко, Н. Герасим Зырянов. Исторический очерк [Текст] / Н. Алексеенко // Рудный Алтай. - 1964. - 18, 20, 22 октября.

Алексеенко, Н. Судьба рудознатца. Из истории заводов и фабрик, шахт и рудников Казахстана [Текст] / Н.Алексеенко // Простор һttp://prostor.samal.kz. - 1965. - №4. - С. 80-85.

Вагайцев, Д. Судьба рудознатца [Текст] / Д. Вагайцев // Луч. - 1974. - 10 нояб.

Ташкимбаев, А. А был всего-то он слесарный ученик [Текст] : [К 250-летию со дня рождения первооткрывателя Зырян.руд.месторождения Г.Г.Зырянова] / А. Ташкимбаев // Рудный Алтай. - 1995. - 14 нояб.

Лухтанов А. Новое в истории открытия Зыряновского месторождения [Текст] : [Об истории месторождения] /А. Лухтанов // Заря Востока. - 2000. - 10 марта.

Лухтанов А. Записки маркшейдера [Текст] /А. Лухтанов // Семь дней. - 2005. - 15, 22, 29 июля; 5, 12,19, 26 августа; 2, 9, 16, 23 сент. - С. 9

Тлеубергенева, С. Судьба рудознатца [Текст] / С. Тлеубергенева // Семь дней. - 2011. - 30 июня. - С. 5.

Мецлер, К. Память о «неленошной работе» [Текст] : [о рудознатце Герасиме Зырянове, основателе Зыряновска. художник Е. Непьянов] / К. Мецлер // Рудный Алтай. - 2018. - 13 октября. - С.3

Жүнісов А.

Жаңартылды 21.02.2019 15:29

 Ақаш Жүнісов (1927ж.т.) өлкетанушы

Ақаш Жүнісов 1927 жылы 23 февральда Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Қалғұты ауыл советі Терісайрық бойында туған. Әкесі Жүніс екі жасында қайтыс болған. Бастауыш класты Егіндібұлақ аулында («Калинин» колхозында) бітіріп, 5–ші класты туыс қуалап Горный (Ақбұлақ) орта мектебінде, ал 6-шы және 7-ші класты тағы да туыс қуалап Тарбағатай ауданы Тұғыл (Топелев-мыс) орта мектебінен бітірген. Июнь айында неміс фашистеріне қарсы Отан соғысы басталып кетті де, Тұғыл алыста, қаражат жоқ, «Калинин» колхозында бала - колхозшы болып істеген.

Отан соғысы кезінде 1943 жылы июнь айында Өскемен қаласы іргесінде Аблакеткада Ертісті бөгеу жұмысына қатысқан.
1944 жылдың қаңтарында Риддер қаласына өндірістің соғысқа кеткен азаматтарының орнын басуға «фабрика-заводской обучение» дейді, қысқаша айтқанда ФЗО мектебінде оқып, шахтада жұмыс істеуге жаттығып, шахтаға түсіп жұмыс істеген..
Соғыс біткен соң оқуын қайта жалғастырып, 1947-1948 оқу жылдары Өскемен қаласы Жамбыл пансионаты орта мектебін бітірген.
1950 жылы Зайсан қаласындағы педучилищені бітіріп, «Бастауыш класс мұғалімі» мамандығын алған.

Ұстаздық жолында 40 жыл мұғалім болып, 8 бала тәрбиелеп өсіріп, 12 немере, 4 шөбере сүйіп отырған, бұл күндері сексеннің сеңгіріндегі бақытты адам.
Аудандық, облыстық газеттерде және Алматы қаласында шығатын «Білім және Еңбек» (Зерде), «Мәдениет және тұрмыс», балаларға арналған «Балдырған» журналдары-на және кейінгі жылдары «Қазақ батырлары» газетінде мақалалары басылып тұрды.

Мектеп оқушыларының жазғы үш айлық каникулы кезінде алыстан келген немерелеріне туған өлке тарихына байланысты сейіл-серуен өткізіп, жәдігерлік орындарды көрсетіп, ежелгі дәуірлерге байланысты тарихи мағлұматтар берумен әуестенген.
Ал, 1984 жылы Қаратоғай ауылының төңірегінен табылған, табанында руникалық жазуы бар тас мөрдің жайы көпшілік қауымға баспа беттерінен таныс. Тас мөр жазушы, ғалым Ақселеу Сейдімбековке қолма-қол тапсырылған. Ғалым Алтай Аманжоловтың «Ертіс бойы ескерткіштері» топтамасына кірістіріліп, Алматы қаласындағы «Республика алаңындағы» тік төртбұрышты цемент екі плита бетіне тас мөр табанындағы руникалық жазу ойылып жазылған.

1989 жылы Қалғұтыға Алматыдан келген оқымыстыларды Еңбек ауылына таяу Қозыбай фермасының іргесінде сай қуысына апарып тас дәуіріндегі алғашқы адамдардың тастан құрал жасаған орнын көрсеткен. 1994 жылы басылып шыққан мұқабасының сыртында алтын киімді сақ ханы суреті бейнеленген «Қазақстан тарихы» кітабының оныншы бетінде: «1989 жылғы маусымда Қозыбай атты олжалы жер (Ескерту: табылған жәдігерлер сол жердің атымен аталады) Шығыс Қазақстан облысы территориясындағы ең ежелгі ескерткіш болып табылады. Бұл тұрақ Қалғұты өзенінің бойында, Күршім ауданының Қаратоғай ауылына таяу бір бүйірде».-деп жазылған.

Алғашқы қауым адамының қолымен жасалған тас бұйымдары, олардың ішінде шапқыш құрал, екі жағы да өңделген құрал және қара түсті кремний жынысынан істелінген сындырғыштар бар – осының бәрі Қозыбай өндірістік учаскесінің биік сөресінен табылған.

Ел қуанышына бөленген тағы бір жемісті еңбегі - ағайынды Малдыбаевтар туралы 1982 жылы «Бір ұядан ұшқандар» мақаласы облыстық «Коммунизм туы» газетіне басылған еді. Сол әңгіме бойынша Испаниядағы азамат соғысына қатысқан Малдыбаев Жақыпбек туралы журналист-жазушы Аймухамбет Қасымов он жыл бойы зерделеп, ізденіп «Қазақ халқының тұңғыш әскери ұшқышы Жақыпбек Малдыбаев» екенін оқырмандарға айқындап берді.
1984 жылы «Ветеран труда» медалімен;
1985 жылы «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» белгісімен;
1995 жылы 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы Жеңісінің 50 жылдығы мерекелік медалімен;
1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 55 жылдығы құрметіне
«1941-1945ж.ж. соғыс ардагері» белгісімен;
«Қаратоғай мектебіне 80 жыл» (1926-2006 жылдар.) Құрмет белгісімен марапаттады

Еңбектері:
2002 жылы «Күлкі-көңіл жазы»
2004 жылы «Шежірелі тау қойнауы»
2010 жылы «Ұшқыр ойлар өрімі» танымдық кітаптары Алматы қаласының баспаларынан жарық көрген.

Әдебиеттер тізімі:

Жүнісов А. Еңбек ерте есейтті [Мәтін] : [Соғыс жылдарынан естеліктер] / Жүнісов А. // Дидар. - 1995. - 1 шілде.- Б.
Жүнісов А. Жабағы төре және құсбегілік [Мәтін] / Жүнісов А. // Дидар. - 2006. - 15 шілде.- Б.6
Жүнісов А. Күршім аймағын билеген соңғы төре [Мәтін] : [ХІХ ғ.басында өмір сүрген Шомат төре жайында] / Жүнісов А. // Дидар. - 1994. - 17 мамыр.- Б.
Жүнісов А. Тауқыметіміз жетерліктей [Мәтін] : [Авт. Самар ауд. ауруханасының бас дәрігері] / Жүнісов А. // Дидар. - 1995. - 28 қараша.- Б.
Жүнісов А. Шығыстың екі Барағы [Мәтін] / Жүнісов А. // Дидар. - 2003. - 20 қыркүйек.- Б.4
Жүнісов, Ақаш. Қажырлы еңбектің қайтарымы мол болды [Мәтін] : [соғыстан кейінгі ауыл шаруашылығын қалпына келтруде еңбегімен көзге түскен майдангер А. Ыбыраев туралы] / А. Жүнісов // Дидар. - 2010. - 8 мамыр.- Б.4.
Жүнісов Ақаш (ол туралы):
Нұрғалиев А. Бақыт жұлдызы [Мәтін] / Нұрғалиев А. // Коммунизм туы. - 1982. - 5 август
Қалиев З. Шежірелі өлке жыршысы [Мәтін] / Қалиев З. // Дидар. - 2006. - 4 сәуір.- Б.4
Зәкәрия Х. Ғибратты туындының тұсаукесері [Мәтін] / Зәкәрия Х. // Дидар. - 2004. - 27 сәуір.- Б.4

Зырянов И. С.

Жаңартылды 12.06.2023 16:04

Зырянов Илья Сергеевич (1913-2007) – Жоғарғы-Ертіс кеме шаруашылығы бастығының орынбасары, журналист-өлкетанушы

1913 жылы 13 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы, Предгорное ауылында дүниеге келген. Оның бүкіл өмірі Ертісте өзен қайықтарының қалыптасу тарихымен байланысты.

И. С. Зырянов – Семей қаласындағы алғашқы «Верхне-Иртышский водник»көп тиражды газетінің редакторы (13 жыл бойы). Жоғарғы Ертіс (1945-1952) және Батыс Сібір кеме шаруашылығы бастығының кадрлар жөніндегі орынбасары (1952-1959), Колпашев өзен портының бастығы (1959-1975) болған.

Кеме шаруашылығы бастығының орынбасары лауазымында ол бірнеше рет Қара Ертіс бойынша ерекше мақсаттағы шетелдік тасымалдарды басқарған. 1951 жылы ол гидрографиялық экспедицияның жұмысын басқарды, оның материалдары бойынша Қара Ертістің пилоттық картасы, оның ішінде шетелдік (Қытай) бөлігі құрастырылды.

1940 жылдардың аяғында И. С. Зырянов болашақ кітапқа материалдар жинай бастады, мұрағаттарда жұмыс істеді.

1991 жылы ол өзінің көптен бергі арманын жүзеге асырды: «Қазақстан» баспасында «Верхний Иртыш» кітабы басылды. 2003 жылы Жоғарғы-Ертіс кеме шаруашылығы тарихының түсініксіз беттерін ашатын екінші кеңейтілген басылым шықты. Автор Ертістің қазақстандық бөлігін көлік артериясы ретінде баяндайды, салынған гидроқұрылыстардың салдарын талдайды. Кітап тарауларының бірі Қазақстанның Батыс Қытаймен сыртқы сауда байланыстарының пайда болуына арналған.

1975 жылы И. С. Зырянов құрметті зейнетке шығады. Сіңірген еңбегі үшін Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, Құрмет белгісімен, медальдармен марапатталған. Бірнеше рет Минречфлоттың, Жоғарғы Ертіс және Батыс Сібір кеме шаруашылығының құрмет грамоталарымен марапатталды.

И. С. Зыряновтың шығармалары

Произведения Зырянова И. С.

Зырянов, И. С. Верхний Иртыш [Текст] / И. С. Зырянов. - Новосибирск : Б. и., 2003. - 214 с.

И. С. Зырянов туралы әдебиет

Литература о Зырянове И. С.

Мақалалар - Статьи

Рифель, Л. Лоцман Верхнего Иртыша [Текст] / Рифель Л. // Рудный Алтай. - 2004. - 17 апр. - С. 8.

Жизнь, отданная речному пароходству [Текст] : [некролог] // Рудный Алтай. - 2007. - 18 авг. - С. 5.