Лухтанов А. Г.
- Жаңартылды 17.03.2025 12:48
Лухтанов Александр Григорьевич (1934 ж.) – натуралист-жазушы, өлкетанушы.
Семей өлкесінде тау-кен инженері отбасында дүниеге келген. Қазақ тау-кен-металлургиялық институтын аяқтаған соң, Зырян қаласына жіберіледі. Қорғасын комбинатында маркшейдер болып жұмыс істейді, Қазақстанның бас орнитологы И. А. Долгушин, натуралист-жазушы М. Д. Зверевпен бірге экспедицияларға қатысады, ленинградтық және мәскеулік жазушылар Н. И. Сладков пен С. Кустановичпен бірге қызметтестікте жұмыс істейді.
А. Г. Лухтанов жасаған фотосуреттер Лондон, Берлин, Прагада жарық көрген Әлемнің құстар жайлы атласына енген. «Птицы Казахстана» бес томдық басылымы, екі томдық «Спортивная охота в СССР», «Дети радуги» табиғат сұлулығы жайлы фотоальбомына және түрлі тілдерде жарық көрген өзге де басылымдарда автордың суреттері орын алған.
Алғашқы «Филин» (1982), «Лесная Пристань» (1985), «Тропинками радости» (1987) кітаптары оны натуралист-жазушы қырынан танытты. Жарияланымдары табиғаттану мен өлкетану сипатындағы жергілікті және республикалық газет пен журналдарда жарияланған.
«Город Верный и Семиреченская область» атты анықтама-энциклопедиялық басылымның авторы. Очерктер сериясы 1853-1921 жж. аралығындағы Верный (революцияға дейінгі Алматы) мен Жетісу облысының тарихын сипаттайды. Ұлымен бірге Тәджікістан, Қырғызстан, Өзбекстан жерлеріне жасалған экспедицияларға қатысқан, нәтижесінде Қазақстан көбелектері туралы бай материал жинайды. Кейін бұл «Бабочки Казахстана» еңбегін ұлы Владимир Александрович Лухтанов ағылшын және неміс тілдеріне аударып, «Дневные бабочки Северо-Западной Азии» деген атпен Германияда жарық көреді.
А. Г. Лухтанов – «Медвяная роса», «Лесное фотоателье» зерттеу кітаптары мен өлкеміздің саяхатшылары мен зерттеушілеріне арналған - «Алтайское притяжение» еңбегінің авторы.
Оның әңгімелері «Лик Земли : рассказы о природе Казахстана» жинағына енген.
А. Г. Лухтанов шығармалары
Произведения Лухтанова А. Г.
Кітаптар - Книги
Лухтанов,А.Г. Филин [Текст] /А.Лухтанов. - Алма-Ата : Кайнар, 1982. - 92 с.
Лухтанов,А. Г. Лесная пристань [Текст] /А.Лухтанов . - Алма-Ата : Кайнар, 1985. - 184 с.
Лухтанов,А.Г.Тропинками радости [Текст] : рассказы /А.Лухтанов.- Алма-Ата : Жалын, 1987. - 104 с.
Лухтанов, А.Г.Медвяная роса [Текст] /А.Лухтанов . - Усть-Каменогорск : Медиа-Альянс, 2005. - 179 с.
Лухтанов,А. Г. Алтайское притяжение [Текст] : очерки по истории Восточно-Казахстанской области /А.Лухтанов. - Усть-Каменогорск : Медиа-Альянс, 2006. - 459 с.
Лухтанов,А.Г.Лесное фотоателье [Текст] /А.Лухтанов.- Усть-Каменогорск : Медиа-Альянс, 2006. - 204 с.
Лухтанов, А.Г.Город Верный и Семиреченская область [Текст] : [справочное издание] / А. Лухтанов ; рец. А. Н. Марьяшев. - Алматы : Глобус, 2009. - 224 с.
Лухтанов, А.Г.Военные огороды [Текст] / А. Лухтанов - Алматы : Глобус, 2009. - 188 с.
Лухтанов, А.Г.Путешествие за птицами [Текст] /А.Лухтанов. - Алматы : Глобус, 2009. - 296 с.
Лухтанов,А.Г.В дебрях задумчивой охоты [Текст] : [воспоминания о Зыряновске : фотоальбом] /А.Лухтанов.-Алматы,2012. - 180 с.
Лухтанов,А.Г.В лесах задумчивой охоты [Текст] : воспоминания о Зыряновске : фотоальбом /А.Лухтанов.-Алматы,2012. - 117 с.
Лухтанов,А.Г.Манящие тайны лесных дебрей [Текст] : [фотоохота : пейзажи и животные гор Алтая, Тянь-Шаня, Зайсанской котловины и Семиречья : фотоальбом] / А. Лухтанов. - Алматы , 2012. - 114 с.
Лухтанов,А.Г.Охотники за бабочками [Текст] : [фотоальбом] / А. Лухтанов, В. Лухтанов.-Алматы,2012. - 180 с.
Лухтанов,А. Г. Очерки и рассказы [Текст] : к истории горных восхождений в Казахстане / А. Г. Лухтанов, А. Н. Марьяшев.-Алматы,2014. - 132 с.
А. Г. Лухтановтың мерзімді басылымдар мен жинақтардағы жарияланымдары
Публикации А.Г.Лухтановав периодических изданиях и сборниках
1988-1997
Лухтанов,А. В осеннем лесу [Текст] : рассказ / А.Лухтанов. // Заря Востока. - 1988. - 24 сентября. - С.2.
Лухтанов,А. На пути к Термезу : Из странствий возвратясь [Текст] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1995. - 9,12,14,16, 23, 26 дек. - С.3.
Лухтанов,А. Как я открывал Америку [Текст] : Путевые заметки / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1996. - 6,8,11,13,16,18 апр. - С.3.
Лухтанов,А. Путешествие за Синей птицей [Текст] : [воспоминания зырян.натуралиста о казахст.писателе М.Д.Звереве] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1996. - 31 окт. - С. 7.
Лухтанов,А. Звон капели [Текст] : рассказ / Лухтанов А. // Рудный Алтай. - 1997. - 22 марта.- С.2.
Лухтанов,А. От Зыряновска до Термеза [Текст] : [Путевые очерки из Средней Азии] / Лухтанов А. // Заря Востока. - 1997.-17 январь. - С.5.
1998
Лухтанов,А. Александр Гумбольдт в Зыряновске [Текст] : [об исследователе края и Зырян.р-на] / А. Лухтанов // Заря Востока. - 1998. - 20 нояб. - С.2.
Лухтанов,А. Григорий Щуровский о Зыряновске 1844г. [Текст] : [опутешествии геолога ... на Алтай; в част. о г.Зыряновске] / Лухтанов А. // Заря Востока. - 1998. - 11 дек. - С.5.
Лухтанов,А. Певец Тургусуна [Текст] : [окн. А.Егорова "Таежный затворник"] / А. Лухтанов // Заря Востока. - 1998. - 27 марта.- С.5.
Лухтанов,А. Первооткрыватель Катунских столбов [Текст] : [об исследователе края и Зырян.р-на, нем.путешественнике и враче Ф.Геблере] / А. Лухтанов // Заря Востока. - 1998. - 2 дек. - С.3.
Лухтанов,А. Путешествие горного инженера Григория Спасского [Текст] : [об исследователе края;в т.ч.Зырян.р-на] / А. Лухтанов // Заря Востока. - 1998. - 11 нояб. - С.2.
Лухтанов,А. Родник воды ключевой [Текст] : [окн. А.Егорова "Таежный затворник"] / А. Лухтанов // Семь дней. - 1998. - 30 апр. - С. 6 ; Огни Прииртышья. - 1998.-13 июня. - С.5.
Лухтанов,А. "Человек,бегущий по планете" [Текст] : [вышла в свет кн.зыряновца А.Ташкимбаева о бегуне-марафонце М.Жаланбаеве] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1998. - 18 июля. - С.6.
Лухтанов,А. Шелест поземки по стылой земле [Текст] : рассказ / А. Лухтанов // Алтайский строитель. - 1988. - 5 ноябрь. - С.3.
Лухтанов,А. Экспедиция Ледебура и его спутников [Текст] : [исследование края и Зырян.р-на нем.учеными] / А. Лухтанов // Заря Востока. - 1998. - 13 нояб. - С.7.
1999
Лухтанов,А. Автор "Жизни животных" в Казахстане [Текст] : [нем.путешественник А.Брем в Вост.Казахстане] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1999. - 17 апр. - С.4.
Лухтанов,А. Александр Гумбольдт [Текст] : [об исследователе края А.Гумбольдте] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1999. - 23 февр. - С.2.
Лухтанов,А. Братья Троновы - покорители Белухи [Текст] : [ВКО] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1999. - 5 июня. - С.2.
Лухтанов,А. Григорий Щуровский - геолог и путешественник [Текст] : [в Вост.Казахстане] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1999. - 27 марта. - С.3.
Лухтанов,А. Зыряновская плутония [Текст] : [об археологических находках на территории Зыряновского карьера] / А. Лухтанов // Заря Востока. - 1999. - 5 нояб. - С.3.
Лухтанов,А. Первооткрыватель Катунских столбов [Текст] : [об исследователе Алтая Ф.Геблере] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1999. - 27 февр. - С.4.
Лухтанов,А. Первопроходцы Прииртышья [Текст] : [очерк истории освоения Прииртышья 13-18 в.в.] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1999. - 13 февр. - С.3.
Лухтанов,А. Пржевальский в Зайсане [Текст] : [путешествие русского ученого по ВКО] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1999. - 24 апр. - С.3.
Лухтанов,А. Путешествие в "Зюнгарию" [Текст] : [русский путешественник Г.С.Карелин в Вост.Казахстане] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1999. - 13 марта. - С.2.
Лухтанов,А. Путешествие горного инженера Григория Спасского [Текст] : [об исследователе края Г.И.Спасском] / Лухтанов А. // Рудный Алтай. - 1999. - 18 февр. - С.4.
Лухтанов,А. Свидетель истории Зыряновска [Текст] : [оЗыряновском руднике] / А. Лухтанов // Заря Востока. - 1999. - 29 окт. - С.4.
Лухтанов,А. Семенов Тян-Шанский - путешественник,государственный деятель,ученый...романтик [Текст] : [исследователь края] / Лухтанов А. // Рудный Алтай. - 1999. - 3 апр. - С.2.
Лухтанов,А. Сказание о Бухтарминском Робин Гуде [Текст] : [история с.Селезневка Зырян.р-на] / Лухтанов А. // Заря Востока. - 1999. - 2 июня. - С. 2.
Лухтанов,А. Флора и ледники Алтая [Текст] : [русский ученый-путешественник В.В.Сапожниковна Рудном Алтае] / Лухтанов А. // Рудный Алтай. - 1999. - 1 мая.- С.3.
Лухтанов,А. Чихачев у пределов Алтая [Текст] : [об исследователе края П.А.Чихачеве] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1999. - 20 марта.- С.3.
Лухтанов,А. Экспедиция Ледебура [Текст] : [об исследователе края К.Ледебуре] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1999. - 20 февр. - С.3.
Лухтанов,А. Экспедиция Палласа [Текст] : [исследование Прииртышья П.-С. Палласом] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 1999. - 16 февр. - С.2.
2000-2002
Лухтанов,А. Паганель из Усть-Бухтарминска [Текст] : [опутешествии австрийского энтомолога А.Киндермана по Восточному Казахстану] / Лухтанов А. // Заря Востока. - 2000. - 9 авг. - С.3.
Лухтанов,А. Лесное фотоателье [Текст] : [Из истории города Зыряновска. Автобиографические заметки] / Лухтанов А. // Семь дней. - 2000. - 29 авг. - С. 3,10,17, 24;Семь дней. - 2000.-1,7, 8, 22 дек. - С. 5;2001.- 5янв.-С.5 ; Семь дней. - 2001.-19, 26 янв. - С. 5 ; Семь дней. - 2001.-6, 13, 27 апр. - С. 5 ; Семь дней. - 2001.-13 июля. - С. 5;20 июля.-С.5.
Лухтанов,А. Бухтарминское Беловодье [Текст] : [Бухтарминский край имеет очень интересную, и не такую уж далекую историю] / А. Лухтанов // Семь дней. - 2002. - 1 февр. - С. 4.
Лухтанов,А. Зыряновск: век за веком [Текст] : [Зыряновское месторождение в 1791 г. открыл слесарный ученик Герасим Зырянов. Образцы зыряновских руд есть в хранящейся до сих пор коллекции Веймарского музея Гете, в музее Сант-Петербургского горного института, в музеях Москвы] / А. Лухтанов // Семь дней. - 2002. - 5 апр.- С.3.
Лухтанов,А. Исследователи казахстанского Алтая [Текст] : [история нашего края дошла до нас благодаря большой заслуге наших исследователей] / А. Лухтанов // Семь дней. - 2002. - 14 июня. - С. 8;21июня.-С.8.
Лухтанов,А. Исследователи казахстанского Алтая [Текст] : [история нашего края дошла до нас благодаря большой заслуге наших исследователей] / А. Лухтанов // Семь дней. - 2002. - 5 июля. - С. 8;12 июля.-С.8.
Лухтанов,А. Исследователи казахстанского Алтая [Текст] : [история нашего края дошла до нас благодаря большой заслуге наших исследователей] / А. Лухтанов // Семь дней. - 2002. - 9 авг. - С. 10.
2003 - 2005
Лухтанов,А. Письмо из Зыряновска, написанное в 1792 году [Текст] / А. Лухтанов // Заря Востока. - 2003. - 22 нояб. - С.7.
Лухтанов,А. Река истории. Судьбы народов [Текст] / А. Лухтанов // Семь дней. - 2003. - 18, 25 апр. - С. 8.
Лухтанов,А.Альфред Брем спускался в Зыряновскую шахту [Текст] / А.Лухтанов // Заря Востока. - 2004. - 5 янв. - С. 4-5
Лухтанов,А. В гостях у Семипалатинского губернатора [Текст] / А. Лухтанов // Семь дней. - 2004. - 29 окт. - С. 8.
Лухтанов,А. Именитые гости Зыряновска [Текст] :страницы истории / А. Лухтанов // Заря Востока. - 2004. - 10 апр. - С. 8.
Лухтанов,А. Расстрельное дело кулака Колодкина [Текст] / А. Лухтанов // Семь дней. - 2004. - 10 авг. - С. 10.
Лухтанов,А. В захолустном Усть-Каменогорске издавался первый в Советском Союзе охотничий журнал [Текст] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 2005. - 8 февр. - С. 4.
Лухтанов,А. Зыряновск и Крымская война 1854 года [Текст] / А. Лухтанов // Заря Востока. - 2006. - 12 авг. - С. 8.
Лухтанов,А. Зыряновская горно-заводская волость [Текст] / Лухтанов А. // Заря Востока. - 2005. - 1 окт. - С. 8.
Лухтанов,А. Зыряновское "интеллегентное" общество ХIХ века [Текст] / А. Лухтанов // Деловой Усть-Каменогорск һttp://www.aaa.kz. - 2007. - №9. - С. 31-33.
Лухтанов,А. Сокровища и тайны Рудного Алтая [Текст] :новое в истории открытия Зыряновского месторождения / Лухтанов А. // Нива. - 2005. - №6. - С. 132-153.
Лухтанов,А. Уникум природы - Хатун-Карагайский бор [Текст] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 2005. - 12 апр. - С. 4.
Лухтанов,А. Хан-Алтай [Текст] / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 2005. - 25 янв. - С. 4.
2007 - 2008
Лухтанов,А. Первая ГЭС построена в Зыряновске [Текст] / А. Лухтанов // Деловой Усть-Каменогорск һttp://www.aaa.kz. - 2007. - №7. - С. 30-31.
Лухтанов,А. Во глубине сибирских руд [Текст] : выдающийся минералог Н. И. Кокшаров родился в Усть-Каменогорске / А. Лухтанов // Рудный Алтай. - 2008. - 6 мая. - С. 8.
Лухтанов,А. "Да здравствует власть рабочих и крестьян, долой коммунистов и коммунию!" [Текст] : (к истории крестьянских восстаний 1920-1930 гг. в ВК) / А. Лухтанов // Луч. - 2008. - 21, 31 марта. - С. 6.
Лухтанов,А. Маркаколь [Текст] / А. Лухтанов // Деловой Усть-Каменогорск һttp://www.aaa.kz. - 2008. - №2. - С. 33.
Лухтанов,А. П. К. Фролов - выдающийся организатор горного производства на Алтае [Текст] / А. Лухтанов // Деловой Усть-Каменогорск һttp://www.aaa.kz. - 2008. - №1. - С. 30-31.
2011-2013
Лухтанов А.Легенда и краса Тянь-Шанских гор [Текст] /А.Лухтанов // Nomad-Kazakhstan. - 2011. - №4-5. - С. 121-128.
Лухтанов, А.Последняя сказка Бартогая [Текст] /А.Лухтанов // Nomad-Kazakhstan. - 2011. - №4-5. - С. 103-110.
Лухтанов,А. Укрощение Тургусуна [Текст] : Уникальный памятник истории и техники забыт и заброшен / А. Лухтанов // Аргументы и факты. Казахстан . - 2011. - 12-18 октября.-С.7.
Лухтанов,А. Потерянная жемчужина Алатау [Текст] / А. Лухтанов // Аргументы и факты. Казахстан . - 2012. - 8-14 августа.-С.19.
Лухтанов,А. Порхающие цветы [Текст] / А. Лухтанов // Nomad-Kazakhstan . - 2012. - № 4. - С.76-85.
Лухтанов, А.Тайны Бухтарминского водохранилища [Текст] / А. Лухтанов // Nomad-Kazakhstan. - 2012. - №5. - С. 54-60.
Лухтанов, А.Г.Тайны на дне [Текст] / А. Г. Лухтанов // 7 дней. - 2013. - 29 августа. - С. 7.
А. Г. Лухтановтың өмірі мен шығармашылығы туралы әдебиеттер
Литература о жизни и творчестве Лухтанова А. Г.
Шығыс Қазақстан Облысы [Мәтін] : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. – Лухтанов Александр Григорьевич. - Б. 505.
1984 -2004
Пяткова,В. Любитель и знаток природы [Текст] / В. Пяткова // Заря Востока. - 1984. - 5 мая. - С.3.
Богатырев,Ф. Тайны "Лесной пристани" [Текст] / Ф. Богатырев // Рудный Алтай. - 1985. - 18 окт. - С.2.
Лик Земли [Текст] : рассказы о природе / сост. Т.Л. Фроловская. - Алма-Ата : Жалын, 1986. - 384 с.-Лухтанов А. Г. (о нем).
Марьин,Г. Бабочки Лухтанова [Текст] : [о А. Лухтанове] / Г. Марьин // Рудный Алтай. - 1996. - 20 января.- С. 3.
2004-2006
Тарлыкова,О. "Душой прикипел я к алтайской тайге..." [Текст] :[о А. Лухтанове] / О. Тарлыкова // Книголюб. - 2004. - №12. - С. 44-45.
Яковлева,Н. Чудак из страны Зырянии [Текст] :[о А. Лухтанове] / Н. Яковлева // Заря Востока. - 2004. - 30 дек. - С. 11.
Тарлыкова,О. «Душой прикипел я к Алтайской тайге...» [Текст]:[о А. Лухтанове]/О. Тарлыкова// Деловой Усть-Каменогорск.- 2005. - N 9. - С. 36-37.
Яковлева,Н. Чудак из страны Зырянии [Текст]:[о А. Лухтанове]/ Н. Яковлева// Рудный Алтай. - 2005. - 9 апрель. - С. 8.
Мацкевич,Э. Красный сайгак [Текст] : литературные эссе, рассказы и повести/ Э. Мацкевич - Алматы: КАЗакпарат, 2006. - 244 с.- Лухтанов А. (о нем)
Тарлыкова,О. «А за строкой мне видится судьба...» [Текст]:[о А. Лухтанове] / О. Тарлыкова - Усть-Каменогорск: Медиа-Альянс, 2006.- 300 с.: фото
2010-2015
Аксенова,Л. Писатель-краевед, натуралист полон творческих планов [Текст] : [писателю-натуралисту из Зыряновска А. Г. Лухтанову - 75 лет] / Л. Аксенова // Заря Востока. - 2010. - 4 февр. - С. 3.
Аксенова,Л. Певец земли [Текст] : [о писателе-натуралисте А. Лухтанове] / Л. Аксенова // Рудный Алтай. - 2010. - 29 янв. - С. 8.
Тарлыкова,О. Родом из детства [Текст] // Казахстанская правда. - 2011. - 31 мая. - С.12. -О творчестве известного казахстанского писателя-натуралиста, алтайского краеведа А. Г. Лухтанова.
Карчевская,Е. Романтик, путешественник, патриот природы [Текст] :[о А. Лухтанове]/ Е. Карчевская// Свобода слова. - 2013. - 18апреля. - С. 24.
Гончарова , Галина. Александр Лухтанов, фотограф и натуралист [Текст]:[о А. Лухтанове] / Г. Гончарова // 7 дней. - 2014. - 15 мая. - С. 9.
Шашкова Л. Путешественник за птицами [Текст]:[о А. Лухтанове] / Л. Шашкова // Казахстанская правда. - 2015. - 17 февраля. - С. 15.
А. Г. Лухтановтың жеке шығармалары туралы әдебиеттер
Литература об отдельных произведениях А. Г. Лухтанова
«Легенда о Черном Альпинисте»(2007)
Алтаев,М. В стране мальчишеской романтики [Текст] : [окнигеА. Лухтанова «Легенда о Черном Альпинисте»]/ М. Алтаев// Заря Востока.- 1998.-17 апреля.- С. 2.
Ташкимбаев,А. Лухтанов А. «Легенда о Черном Альпинисте" [Текст]: [об одноименной книге А. Лухтанова и А. Марьяшева]/ А.Ташкимбаев, А.Лухтанов// Рудный Алтай.- 1998.-10 марта. - С.2.
"Город Верный и Семиреченская область"(2011)
Бейсенова,А. История Верного и Семиречья от "А" до "Я" [Текст]/ А. Бейсенова// Деловой Казахстан. - 2012. - 10 февраля (№ 5). - С. 11. -
Об энциклопедии Александра Лухтанова "Город Верный и Семиреченская область".
Город Верный и Семиреченская область [Текст] // Nomad-Kazakhstan.- 2011. - № 4/5. - С.14. – О новомэнциклопедическомиздании"Город Верный и Семиреченская область" известного краеведа А.Г.Лухтанова.
Макеев И. Г.
- Жаңартылды 16.06.2025 15:59
Макеев Иван Георгиевич (1911-1985) – журналист, өлкетанушы
1911 жылы 26 қыркүйекте Ленинград облысы, Луга ауданы, Алешино ауылында, кедей шаруа отбасында дүниеге келген.
1927 жылы И. Г. Макеев Нежадовканың алты сыныптық ауыл мектебін аяқтаған. Ленинград әскери байланыс мектебіне қабылданбағаннан кейін И. Г. Макеев алдымен әскери мектепте, содан кейін Ленинград кеме жасау зауытына жұмысқа орналасады. Ол журналистикадағы алғашқы қадамдарын зауыттық көп тиражды газеттен бастайды. Иван Георгиевич қажырлы еңбегінің, өзін-өзі тәрбиелеуінің, зауыттың комсомол өміріне белсенді қатысуының арқасында Воровский атындағы Ленинград коммунистік журналистика институтына оқуға жіберілді. 1933 жылы бітіргеннен кейін ол БЛКЖО ОК-нің Алматы қаласындағы (Алматы) "Ленинская смена" комсомол газетіне жұмысқа жолдамасын алады.
Иван Георгиевич Ұлы Отан соғысы басталғанға дейін "Ленинская смена", "Казахстанская правда", "Карагандинский комсомолец", "Правда южного Казахстана" газеттерінің редакцияларында, сондай-ақ Қарағанды, Шымкент облыстарының комсомол және партия ұйымдарында жұмыс істеген. 1941 жылдың қараша айында И.Г. Макеев әскер қатарына шақырылып, саяси құрам курсын бітіріп, аға саяси басшы атағын алды да, 1941 жылдың желтоқсан айында Самарқанд қаласында құрылған 103 атқыштар дивизиясына қызметке келеді.
1942 жылы мамырда Иван Георгиевич қызмет еткен полк қоршауға алынады. Осылайша әскери тұтқындар лагерлерінде, концлагерьлерде шексіз күндер басталды. Тек 1945 жылдың мамыр айында американдық әскерлермен босатылды, 1945 жылдың қазан айында Отанына оралып, әскери атаққа ие болып, әскерден босатылды. Соғыстан кейін Иван Георгиевич Макеев журналистік қызметін жалғастырады, қоғамдық өмірге белсенді қатысады. 1953 жылы Иван Георгиевич Өскеменге келеді. Мұнда ол "Знамя коммунизма", "Голос народа", "Рудный Алтай" газеттерінде жұмыс істейді. Иван Георгиевичтің еңбек және әскери жолы көптеген марапаттармен марапатталды.
И.Г. Макеевтің өлкенің және республиканың комсомол тарихы, Алтайға келген Питер коммунарларының тағдыры туралы, бірінші коммуналардың тарихы бойынша, Павел Петрович Бажов туралы өлкетану материалдары өлкетануды дамыту үшін ғылыми-тарихи құндылыққа ие. Оның өлкетану жұмысында Кеңес Одағының Батыры Ізғұтты Айтықовтың өмірі мен тағдыры туралы материалдары ерекше орын алады. Енгізілген құжаттар негізінен өз құрамында шынайы: естеліктер мен хаттар, І. Айтықовтың туыстары мен жақындарының фотосуреттері, І. Айтықовтың анасына жазған қазақ тіліндегі шынайы хаты ерекше құнды болып табылады.
Иван Георгиевич Макеев 1985 жылы желтоқсанда қайтыс болды.
Интернет-ресурстар
Интернет-ресурсы
Макеев И. Г. ГАВКО, ф.745, оп.1, 138 ед.хр., 1922-1985 г.г. [Электронный ресурс] : [биография]//Официальный сайт Государственного архива ВКО и его филиалы. – Режим доступа: http://e-arhiv.vko.gov.kz/ru/Page/Index/1451
Информационное письмо к 110- летию со дня рождения Макеева Ивана Георгиевича – журналиста, краеведа, участника Великой Отечественной войны [Электронный ресурс] : [биография]//Официальный сайт Государственного архива ВКО и его филиалы. – Режим доступа: http://e-arhiv.vko.gov.kz/ru/Page/Index/42514
Макеев Иван Георгиевич (1911-1985) [Электронный ресурс] : [биография] // Официальный сайт Ветераны Восточно-Казахстанской области. – Режим доступа: http://veteran-vko.kz/ru/veterans.htm?id=146
Михаэлис Е. П.
- Жаңартылды 16.06.2025 15:53
Михаэлис Евгений Петрович (1841-1913) - өлкетанушы-ғалым, саяси жер аударылушы.
Евгений Петрович Михаэлис Санкт-Петербургте кедей шенеуніктің отбасында дүниеге келген.
Санкт-Петербург университетінің физика-математика факультетінің студенті бола жүріп, ол жазушы-публицист Н.В.Шелгуновтың арқасында жақсы әдеби ортаға қосылады.
Санкт-Петербургте Евгений Петрович университет жастарының кумирлері: М.Л.Михайловпен, Н.Г.Чернышевскиймен, И.С. Тургеневпен, Н. А. Некрасовпен, И. А. Гончаровпен және басқа да танымал жазушылармен және қоғам қайраткерлерімен пайдалы уақыт өткізген. Олардың кейбіреулерімен (Д.И. Менделеев, А. О. Ковалевский, Л. Ф. Пантелеев және басқалары) ол кейінде байланыста болады.
Кең ойлы, шешендігімен Михаэлис университетте ерекше көзге түскен. Алпысыншы жылдардағы демократиялық қозғалысқа қатысушылардың естеліктерінен Е.П. Михаэлистің студенттік ортада жетекші орынға ие болғаны, жасырын студенттік үйірмені басқарғаны байқалады. 1861 жылдың күзінде, астанада студенттердің толқуы басталған кезде, Евгений Михаэлис демонстрация жетекшілерінің бірі болды. Ол үшін тұтқындалып, жер аударылуға жіберілді. Тұтқындалғаннан кейін Е.П. Михаэлис Петрозаводскке жер аударылды, содан кейін 1863 жылы Тобольск губерниясының Тару қаласына жер аударылды. Ал 1869 жылы анасының өтініші бойынша Михаэлиске Семейге тұруға рұқсат берілді.
Батыс Сібір генерал-губернаторының рұқсатымен Михаэлис Семей облыстық басқармасының шаруашылық бөлімінің іс жүргізушісінің көмекшісі лауазымына қабылданады. Билік жас жігіттің ақыл-ойы мен қабілетін байқап, келесі жылдың сәуірінде Е.П. Михаэлис кіші шенеунік лауазымына арнайы тапсырмалар берді. Евгений Петрович аймақты зерттеуге қуанышты болды.
Михаэлис ізденуші натуралист бола отырып, Алтайдағы мұздықтарды зерттей бастады. 1871-72 жылдары ол Мұзтау жотасының аймағына екі экскурсия жасады. Михаэлис өз зерттеулерінің нәтижелерін Географиялық қоғамның жаңалықтарында жариялады.
1879 және 1880 жылдары Е. П. Михаэлис Ертіс бойымен, қара Ертістің сағасына қарай жүзіп, Ертіс Жоғарғы ағысының пароходствоға жарамдылығы туралы сұрақтарды анықтайды. Ол Семей мен Зайсан көлінің арасындағы Ертіс ағысының навигациялық картасын жасау үшін үлкен материал жинады. Евгений Петрович Ертісті Семейден (Семейден) жоғары пароходтарды жүзуге жарамды деп таныды.
Михаэлис Семейде тұрып, жергілікті құм үйіндісінің шығу тегін анықтау мақсатында қала маңына геологиялық зерттеу жүргізу туралы тапсырма алды. Осындай зерттеуді жүргізе отырып, Евгений Петрович қаланы қорғау үшін "Ертіс арнасы мен ғимараттардың арасында елеулі ағаш отырғызумен айналысуды және мұнда барлық өсімдіктерді қорғауды" ұсынды.
Барлық дерлік білім салалары оның зерттеушілік және қажымас қуатымен қамтылды. Ол Семей облысының (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) гидрографиясы мәселелерімен, Алтай тауларын геоморфологиялық зерттеумен, минералды отын мен кен орындарын іздеу мәселелерімен, конхиология және омарташылықты ұтымды пайдалану мәселелерімен айналысты.
1878 жылы Семей облыстық статистика комитетінің құрылуымен Михаэлис оның бірінші хатшысы болады. Ол өлкенің экономикасы мен мәдениетін терең зерттеп, Семей облысының (Шығыс Қазақстан облысы) жағдайы туралы есептер мен статистикалық қосымшаларды құрастыруға белсене қатысты. 1886 жылы Е.П. Михаэлистің ұсынысы бойынша Абай Құнанбаев Семей облыстық статистика комитетінің мүшесі болды.
Абай мен Михаэлистің достығы Ұлы ақынның да, жер аударылған революционер-демократтың да өміріндегі маңызды оқиға болды. Бірнеше жыл бойы, Е.П. Михаэлис Семейде тұрғанда, Абай онымен қысқы уақытта күн сайын дерлік кездесіп тұрған.
Семейде 13 жыл тұрып, Е.П. Михаэлис Өскеменді тұрақты жер ретінде таңдайды. Бірақ Семейде және Өскеменде Е.П. Михаэлис өзінің білімі мен іскерлігін бай өлкені зерттеуге бағыттай отырып, өзінің қызу қызметін бір минутқа да тоқтатпайды.
Ғылыми зерттеулермен айналысқан Евгений Петрович сонымен бірге қалалық істерге белсенді қатысты. Өскемен қалалық думасының үш онжылдыққа жуық мүшесі бола отырып, Е.П. Михаэлис басқа саяси жер аударылушылармен бірге қаланы абаттандыру және оның мәдени дамуы үшін көп жұмыс жасады. Өскемендегі саяси жер аударылғандар қаладағы халық білімі мен денсаулық сақтау саласын дамытуға ерекше үлес қосты. Олардың бастамасымен 1896 жылы қалада кітапхана ашылды, қала бақшасының ағаштарын отырғызу басталды, шіркеу-приход училищесінің (1897), бастауыш мектептің (1912), Мариин училищесінің (1901), әйелдер гимназиясының (1914), Халық Үйінің (1902) ғимараттары салынды.
Евгений Петрович 1913 жылы 2 (15) желтоқсанда қайтыс болған. Оның өлімі туралы Қазанамалар Сібір мен Санкт-Петербург газеттерінде пайда болды. Е. П. Михаэлис ерекше және сан қырлы тұлға болатын.
Е. П.Михаэлис туралы әдебиет
Литература о Е. П. Михаэлисе
Кітаптар - Книги
Герасимов Б. Двадцатипятилетие Семипалатинского Отдела Государственного Русского Географического Общества. 1902-1927 годы [Текст] / Герасимов Б. - Кызыл-Орда: Издание Общества Изучения Казахстана, 1927. - 20 с.
Юрасова М.К. Путь реки [Текст] / Юрасова М.К. - Омск: Омское книжное издательство, 1958. - 283 с.
Кабдиев Д. К. Социально-экономические воззрения казахских просветителей-демократов [Текст] / Кабдиев, Д. - Алма-Ата, 1966. - 151 с. (Введено оглавление)
Мацкевич О. Дорога через столетие [Текст] / Мацкевич О. - Алма-Ата: Казахстан, 1966. - 220 с.
Касымбаев Ж. Деятельность политических ссыльных в г. Семипалатинске во второй половине XІX века [Текст] / Касымбаев Ж. // История. Вып.3. - Алма-Ата, 1968. - 139. - С. 139
Ауэзова Л.М. Исторические основы эпопеи "Путь Абая" [Текст] / Ауэзова Л.М. - Алматы: Наука, 1969. - 315 с.
Косенко П. Скрещение судеб [Текст] : Историческая хроника / Косенко П. - Алма-Ата: Жазушы, 1981. - 208 с.
Черных С. С берегов Иртыша [Текст] / Черных С. - Алма-Ата: Казахстан, 1981. - 288 с.
Черных С. Друг Абая [Текст] / Черных С. // С берегов Иртыша / С. Черных. - Алма-Ата : Казахстан, 1981. - С. 73
Косенко П. Скрещение судеб [Текст] : Историческая хроника и биографические повести / Косенко П. - Алма-Ата: Жазушы, 1985. - 400 с.
Барышников С. И. Пчелка [Текст] / Барышников С.И. - Алма-Ата: Кайнар, 1985. - 96 с.
Черных С. Одна, но пламенная страсть [Текст] / Черных С. // Одна, но пламенная страсть / С. Черных. - Алма-Ата : Казахстан, 1986. - С. 93
Ширков В.П. История села Быструхи [Текст] / Ширков В.П. - Быструха: Б.и., 1992. - 29 с.
Слово об Абае [Текст]. - Алма-Ата: Онер, 1994. - 17 с.
Григорьев Е. И. "Прошу: прислушайтесь к словам моим" [Текст] : Науч.-попул. очерки общественно-политических и филос. взглядов Абая / Григорьев Е. И. - Усть-Каменогорск: Б.и., 1995. - 96 с.
Ауэзова Л.М. История Казахстана в творчестве М. Ауэзова [Текст] : Учеб.пособие / Ауэзова Л.М. - Алматы: Санат, 1997. - 320 с. (Введено оглавление)
Усть-Каменогорск на стыке веков [Текст] : Фотоальбом-путеводитель. - Усть-Каменогорск: АВТор, 1999. - 118 с.
Усть-Каменогорск на рубеже тысячелетий=Өскемен мыңжылдықтар тоғысында=Ust-Kamenogorsk on border of mіllennіa [Текст] : Фотоальбом. - Усть-Каменогорск: Б.и., 2000. - 153 с.
Е. П. Михаэлис [Текст] / Семипалатинская универсальная научная библиотека имени Абая, 2002. - 16 с.
Касымбаев Ж. Старший султан Кунанбай Оскенбаев и его окружение [Текст] : посвящается 200-летию со дня рождения Кунанбая Оскенбаева / Касымбаев Ж. - Алматы: Кітап, 2004. - 208 с.
Михаэлис Е.П. [Текст]. - Семипалатинск: Б. и., 2004. - 15 с.
Галиев В. З. Библиотеки и культурная жизнь Казахстана [Текст] : В XІX- начале ХХ веков / Галиев В.З. - Алматы: Б. и., 2005. - 155 с.
Герасимов Б. Г. Евгенiй Петровичъ Михаэлисъ [Текст]: (некрологъ) / Герасимов Б. Г. // Михаэлис Евгений ПетровичУправление архивов и документации Восточно-Казахстанской области, Государственный архив Восточно-Казахстанской области. - Усть-Каменогорск: б. и., Б. г.
Крутова Н. Евреи на земле Восточного Казахстан [Текст]: (нач. XVIII - XXI вв.) / Крутова Н. - Усть-Каменогорск: [б. и.], 2006. - 235 с.
Сушко П. Реквием по старому городу [Текст] / Сушко П. // Статьи, сообщения, заметки сотрудников музея, изданные в периодических изданиях 2003 г. - Усть-Каменогорск: Б. и., Б. г. - 45. - С. 45
Михаэлис Евгений Петрович. 1841-1913 [Текст]: к 165-летию со дня рождения. - Усть-Каменогорск: [б. и.], 2007. - 88 с.
Деятельность ссыльных революционеров-демократов в конце 19 - начале 20 веков [Текст]: на примере г. Семей / Универсальная научная библиотека им. Абая г. Семей. - Семей: Талант, 2008. - 41 с (Введено оглавление)
Щербаков, Борис Васильевич. Звездная степь Жидебая [Текст] / Б. В. Щербаков. - Усть-Каменогорск: Восток-Печать, 2017. - 342 с.
Черных, Станислав. Неутомимый краевед Рудного края [Электронный ресурс] / С. Черных. - Нур-Султан: Фолиант, 2019. - 472 с.
Краеведы ХIХ-ХХ веков о Восточном Казахстане [Текст] : сборник исследований. - Нур-Султан: Фолиант, 2019. - 528 с. (Введено оглавление)
Каланчина, И. Листая жизнь-страницу за страницей...: к 30-летию независимости Республики Казахстан : к 100-летнему юбилею Областного литературного объединения "Звено Алтая" / И.Каланчина ; ред.: Г. Пуссеп [и др.]. - Усть-Каменогорск : ВКПК АРГО, 2021. - 300 с.
Сибирским маршрутом Центрально-Азиатской экспедиции Н.К.Рериха. - Текст.
Ч.1. - М. : Буки Веди, 2021. - 432 с.
Каланчина, И. Листая жизнь-страницу за страницей... / И. Каланчина. - Текст.
Т. 13. - Усть-Каменогорск : ВКПК Арго, 2023. - 300 с. - (Звено Алтая).
Мақалалар - Статьи
Миньков С. Из истории пчеловодства на [казахстанском Алтае] [Текст] / Миньков С. // Пчеловодство. - 1954. - №3. - С. 62-64.
Шабанов Ф. С. Русский друг Абая [Текст]: [о Е. П. Михаэлисе] / Шабанов Ф. С. // Простор һttp://prostor.samal.kz. - 1963. - №10. - С. 87-94.
Кызыкбаев Т. Славные страницы [Текст]: [о пребывании Е. П. Михаэлиса в Усть-Каменогорске в 1908-1913 гг.] / Кызыкбаев Т. // Знамя коммунизма. - 1964. - 10 окт.
Черных С. Друг Абая [Текст]: [о Е. П. Михаэлисе] / Черных С. // Простор һttp://prostor.samal.kz. - 1977. - №5. - С. 92-98.
Черных С. Он жил для народа [Текст]: [о Е. П. Михаэлисе] / Черных С. // Рудный Алтай. - 1970. - 3 июля. - С.
Алтайский П. "Один из тех самоцветов" [Текст]: [о Е. П. Михаэлисе] / Алтайский П. // Лениногорская правда. - 1976. - 19 окт.
Ступакова Е. П. Благородный житель земли нашей [Текст]: [к 70-летию со дня смерти Е. П. Михаэлиса 2 декабря 1913 года] / Ступакова Е. П. // Титан. - 1983. - 3 дек.
Самойлова С. "Больше, чем родной отец" [Текст] [о политическом ссыльном, революционере-народовольце Е. П. Михаэлисе] / Самойлова С. // Рудный Алтай. - 1991. - 4 дек.
Бейсенбаева С. Друг поэта - Евгений Михаэлис [Текст]: [О взаимоотношениях поэта Абая Кунанбаева и полит.ссыльного Е.Михаэлиса;в т.ч. о пребывании Михаэлиса в г.Усть-Каменогорске] / Бейсенбаева С. // Казахстанская правда. - 1994. - 8 сент.
Бейсенбаева С. Друг поэта [Абая Кунанбаева]-Евгений Михаэлис [Текст] / Бейсенбаева С. // Казахстанская правда. - 1994. - 8 сент.
Черных С. Друг Абая [Текст]: [О полит.ссыльном Е.П.Михаэлисе] / Черных С. // Рудный Алтай. - 1995. - 25 апр.
Камзин К. Абай и Михаэлис в "Семипалатинских областных ведомостях" [Текст] / К. Камзин // Вестник КазГНУ. Сер. Журналистика. - 1998. - № 2. - С. 42-45.
Лухтанов А. Экспедиция Палласа [Текст]: [Исследование Прииртышья П.-С. Палласом] / Лухтанов А. // Рудный Алтай. - 1999. - 16 февр.
Черных С. Одна, но пламенная страсть [Текст]: [Историко-краеведческие очерки писателя С.Черных] / Черных С. // Семь дней. - 2000. - 9 марта, 24 марта;31 марта
Деев В. Литературные прогулки по Пермитинско-Волковскому Усть-Каменогорску [Текст]: [Об Усть-Каменогорске XІX века; о А.Волкове, Е.Пермитине, Е.Михаэлисе] / Деев В. // Рудный Алтай. - 2000. - 29 янв
Никифоров И. Путешествие из Шемонаевского в Шемонаиху [Текст]: [Селению Шемонаихинскому исполняется 235 лет, городу Шемонаихе - 40 лет. Из истории Шемонаихи] / Никифоров И. // Рудный Алтай. - 2001. - 28 апр
Петер М. Листая историю. Исторический след немцев в Восточном Казахстане [Текст]: [Вклад немцев в изучение природы, недр, истории, этнографии, культуры края] / Петер М. // Лениногорская правда. - 2001. - 23 март. - С. 5
Топорков В. Ему прочили большое будущее [Текст] / Топорков В. // Рудный Алтай. - 2004. - 28 сент. - С. 4
Щербаков Б. Путь к Абаю [Текст] / Щербаков Б. // Ақ Ертіс - Иртыш. - 2004. - №2. - 78-97
Топорков В. я там был, мед-пиво пил... [Текст] / Топорков В. // Рудный Алтай. - 2005. - 30 апр. - С. 19
Топорков В. "Открыл на мир мои глаза Михаэлис" [Текст] / Топорков В. // Рудный Алтай. - 2005. - 22 янв.
Крутова Н. Михаэлис, Хотимские, Лермонтовы [Текст] / Крутова Н. // Семь дней. - 2005. - 4, 11 февр. - С. 8
Герасимов Б. Михаэлис. Все для удобства, ничего - для чванства [Текст] [Статья священника Бориса ерасимова о Е.П.Михаэлисе была напечатана в 1914 году в 8-м выпуске Записок Семипалатинского подотдела географического общества] / Герасимов Б. // Рудный Алтай. - 2001. - 6 окт. - С. 9
Варшавский Л. Михаэлис, друг Абая [Текст] / Варшавский Л. // Нива. - 2006. - №1. - С. 111-116
Горьковая С. Хождение за три моря [Текст] / Горьковая С. // ЛЗ: Сегодня. - 2006. - 3 ноября. - С. 6
Исаева К. "... Открыл на мир мои глаза Михаэлис" [Текст]: к 165-летию со дня рождения политического ссыльного и ученого-исследователя Восточного Казахстана / Исаева К., Абдеева Я. // Вестник культуры. - 2006. - №8. - С. 21
Лухтанов А Исследователи казахстанского Алтая [Текст] / Лухтанов А // Нива. - 2006. - №2. - С. 134-145; N3.-169-191
Мальцева О. Созвездие знаменитых юбиляров [Текст] / Мальцева О. // Семипалатинские вести. - 2006. - 2 марта. - С. 5
Топорков В. Сокровища веков в доме губернатора [Текст] / Топорков В. // Рудный Алтай. - 2007. - 27 дек. - С. 6.
Биданова А. В страницы прошлого вникая [Текст] / Биданова А. // Казахстанская правда. - 2008. - 4 янв. - С. 5.
Болдакова О. Второй Менделеев [Текст] / Болдакова О. // Спектр. - 2008. - 21 мая - С. 14.
Сазонова, Анастасия. Здесь царил дух просвещения [Текст] / А. Сазонова // Спектр. - 2008. - 18 июня. - С. 16
Кисленкова В. Власть ссыльных [Текст]: [o значении политических ссыльных в культуре Восточного Казахстана] / В. Кисленкова // Мой город. - 2008. - 31 июля. - С. 10.
Кисленкова В. Пчелиный рай [Текст] / В. Кисленкова // Мой город. - 2008. - 21 авг. - С. 8.
Ибраева Г. Н. Краеведческая работа Б. Г. Герасимова в Восточном Казахстане [Текст] / Г. Н. Ибраева // Отан тарихы. - 2009. - № 1. - С. 49-54.
Кудайбергенов, Каир. Скажи мне, кто твой друг [Текст] / К. Кудайбергенов // Рудный Алтай. - 2009. - 13 ноября. - С. 3
Вязигина Т. Край ты мой, зайсанский [Текст]: [история г. Зайсана] / Т. Вязигина // Семь дней. - 2009. - 19 ноября. - С. 8.; 26 ноября. - С. 9.
Кожахметова Г. Исследователи Прииртышья [Текст]: [о пребывании политического ссыльного Е. П. Михаэлиса в ВКО] / Г. Кожахметова // Вести Семей. - 2011. - 19 апр. - С. 3.
Дианова О. Дворяне отдыхают "дикарями" [Текст]: [о живущих в Усть-Каменогорске потомках исследователя края Е. Михаэлиса ] / О. Дианова // Устинка плюс. - 2011. - 30 июня. - С. 8.
Ермухан Д. Алтай покорил краеведа [Текст]: [о политическом ссыльном Е. Михаэлисе, также об улице областного центра, носящей его имя] / Д. Ермухан // Рудный Алтай. - 2011. - 9 сент. - С. 7.
Косенкова Н. А. "Яркий самоцвет" Алтая [Текст]: [об исследователе, политическом ссыльном Е. П. Михаэлисе] / Н. А. Косенкова // Мәдениет жаршысы / Шығыс Қазақстан облыстық мәдениет басқармасы=Управление культуры Восточно-Казахстанской области. - Өскемен, 2011. - N 7. - С. 6-8.
Нурабаева, Айгуль. Великий тобыктинский мудрец [Текст] / хранит. А. Нурабаева // Вести Семей. - 2012. - 13 нояб. - С. 5
Памятник от слова память [Текст] // 7 дней. - 2013. - 28 февраля. - С. 3
Нугуманова, Гульмира. Здесь любил бывать Абай [Текст] / Г. Нугуманова // 7 дней. - 2013. - 3 октября. - С. 5
Урымбаева, Жамыш. Бесценные работы исследователей [Текст] / Ж. Урымбаева // Вести Семей. - 2014. - 30 сентября. - С. 5
Жиренчин, Абиш. Абай и его русские друзья [Текст] / А. Жиренчин // 7 дней. - 2015. - 11 июня. - С. 5
Кашляк, Виктор. Остров Полковничий [Текст] / В. Кашляк // 7 дней. - 2016. - 24 марта. - С. 7
Южакова, Людмила. Духовный отец [Текст] / Л. Южакова, Е. Гуляева // Наше дело. - 2016. - 3 ноября. - С. 6-7
Гуляева Е. Чиновник особых поручений [Текст]: [о жизни и деятельности Евгения Михаэлиса и отношении к нему Абая Кунанбаева] / Е. Гуляева, Л. Южакова // Рудный Алтай. - 2016. - 16 декабря. - С. 18
Мальцева, Ольга. Исследование края [Текст] : Семипалатинскому отделу Русского географического общества - 115 лет / О. Мальцева // 7 дней. - 2017. - 13 апреля. - N 15. - С. 7
Вологодская Г. Друг Абая [Текст] : [Восточно-Казахстанский архив получил копии документов о судьбе Е. Михаэлиса] / Г. Вологодская // Казахстанская правда. - 2020. - 22 апреля. - С. 6.
Мейер К.
- Жаңартылды 19.03.2021 15:45
Мейер Карл Андреевич (1795-1855) – ғалым - биолог, Петербург ғылымдар Академиясының академигі.
1795 жылы Витебск (қазіргі Белоруссия) қаласында аптекрь отбасында дүниеге келген. 13 жасында жетім қалып, әкесінен мұраға қалған аптекаға ие болады. Өз бетімен химия, ботаниканы оқып үйренеді.
1813 жылы К.А. Мейер Дерпт (қазіргі Тартус) университетіне оқуға түсіп, фармацевт мамандығын алады.
1918 ж. өзінің ұстазы К.Ф. Ледебурмен Қырымға саяхатқа шығады. Содан кейін аптекасын сатып, Дерпт Ботаникалық бағына түсіп оқиды. 1825 ж. Кенисберг университетінен философия докторы ғылыми дәрежесін алады. Александр Бунгпен бірге Ледебурға көмекші болып, Алтай мен Жоңғарияға (1826-1828) саяхатқа шығады. Мейер бір отрядқа басшылық жасап, Шығыс Қазақстан облысының бір бөлігі – Ертіс өңірі мен Қырғыз даласын зерттеуді қолға алады.
900-ге жуық өсімдік түрін (оның ішінде көптеген тың ашулар), 170 түрлі жәндіктерді, 60-қа жуық құстар мен сүтқоректілерді зерттейді. А.А. Бунге сияқты К.А. Мейер 4 томдық «Алтайская флора» еңбегін жазуға қатысып, Алтай өңірінің халқы мен шаруашылығы туралы мәліметтер жинаған. Мейер зерттеулерінің нәтижесі Ледебурдың «Путешествия по Алтайским горам и джунгарской Киргизской степи» атты жинағына Мейер күнделігі деген атпен енген. Танымал жаратылыстанушы Э.И. Эйхвальдтың жинақтаған Кавказ өсімдіктерін өңдеген.
1829 ж. Мейер Петербург Ғылым Академиясы ұйымдастырған экспедицияға қатысып, Кавказдың бас жоталарының бұрын зерттелмеген өсімдіктерін зерттейді. Экспедиция жұмысы біткен соң қосымша қаржы тауып, Иран шекарасына дейінгі аумақта зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Зерттеу нәтижелері «Verzeichnis der Pflanzen, welche während der 1829—1830 unternommenen Reise im Kaukasus und in Provinzen am westlichen Ufer des kaspischen Meeres gefunden und gesammelt worden sind» (Описание растений, найденных и собранных в 1829-1830 г. во время путешествия по Кавказу и западному побережью Каспийского моря, 1831) атты еңбекте 2 мыңға жуық өсімдік түрлері, оның ішінде өсімдіктің 100 жаңа түрін, 9 жаңа тұқымның жазбалары енгізілген.
1831 жылы Мейер Петербург ботаникалық бағы директорының орынбасары болып тағайындалады. 1833 ж. Петербург ботаникалық бағы мұражайына коллекция жинап, гербарий және кітаптар әкелу үшін Берлин қаласына іссапарға жіберіледі. Еңбегі үшін бриллиант жүзікпен марапатталған. Еңбексүйгіштігі мен жауапкершілігі К.А. Мейердің қызметінің жоғарылауына көп септігін тигізді. 1839 жылы Петербург Ғылым Академиясының ботаникадан адьюнкт, 1844 ж. төтенше академик, 1845 ж. Штаттағы академик қызметіне ие болды.
1851 жылдан өмірінің соңына дейін Петербург ботаникалық бағының директоры қызметін атқарды. Орыстың тұңғыш «Материал к ближайшему познанию прозябаемости Российской империи» атты флористика-систематикалық журналының негізін қалаушы (1844ж.).
Мейер «өмір өзегі» атанған женьшень емдік өсімдігінің, ғылым үшін белгісіз, империяның түкпір-түкпірінен жиналған тағы бірнеше өсімдіктер түрін жазып қалдырған: Орталық Кавказдан- Коленати, Армениядан - Фрикка, Әжірбайжаннан – Шовица, Түркістаннан - Шренка т.б. Мейер сонымен қатар Тамбов, Вятск губерниясының өсімдіктер түрінің тізімін жасаған. Вольный экономикалық қоғамының мүшесі (1843).
«К.Мейердің ботаникалық дүкені» Мәскеудің Кузнец Көпірінде № 22-24 үйде орналасқан.
Мейер – бірқатар ботаникалық таксон атауларының авторы. Ботаникалық (бинарлық) номенклатурада осы атаулар қысқаша «C.A.Mey.» деп белгіленеді. Мейер Анна Федоровна Мейзенгаузенге үйленген. К.А. Мейер 1885 жылы 24 февралда Санкт – Петербургте қайтыс болған.
Мына өсімдіктерге Мейер есімі берілген:
Мейер доланасы (Crataegus meyeri) Pojark.
Мейер минуарциясы (Minuartia meyeri Boiss.) Bornm. (син. Alsine meyeri Boiss.)
Мейер шытырмағы (Lepidium meyeri) Claus. и десяток других растений
Таймыр түбегіндегі бір бұлаққа Мейер есімі берілген.
К.А. Мейердің еңбектері
Произведения К. А. Мейера
•Tagebuch auf einer Reise durch die Kirgisen-Steppe zum Noor-Saisan und Altyn-Tubé // C.F. von Ledebour's. Reise durch das Altai-Gebirge, etc. – Th. 2. 1829, etc. 8º.
•Flora altaica / Ledebour, Karl Friedrich, Bunge, Alexander, Meyer, Carl Anton. - Berolini, 1829-33. - 4 vols.
•Verzeichniss der pflanzen, welche während der, auf allerhöchsten befehl, in den jahren 1829 und 1830 unternommen reise im Caucasus und in den provinzen am westlichen ufer des Caspischen Meeres gefunden und eingessamelt worden sind. Bericht, abgestattet an die Kaiserliche akademie der wissenschaften, in St. Petersburg, in ihrer sitzung vom 30 märz (11 april) 1831. - St. Petersburg, 1831
•Index seminum, quae Hortus Botanicus Imperialis Petropolitanus pro mutua commutatione offert : accedunt Animadversiones botanicae nonnullae / Friedrich Ernst Ludwig Fischer, Carl Anton Meyer. - St. Petersburg, 1835
•Verzeichnis der im Jahre 1833 am Saisang Nor und am Irtysch gesammelten Pflanzen. – St.-Petersburg, 1841
•Enumeratio plantarum novarum a cl. Schrenk lectarum / F. E. L. Fischer, C. A. Meyer. - Petropoli, 1841-1842
•Florula provinciae Tambow (СПб., 1844)
•Beitråge zur Pflanzenkunde des Russischen Reiches / Meyer, Carl Anton, Ruprecht, Franz Joseph, Claus, Carl Ernst, Veesenmeyer, Gustav, Borshchov, Il'i͡a Grigor'evich. - St. Petersburg, 1844-1859. – 11 vols.
•Ueber einige Cornus-Arten, aus der Abtheilung Thelycrania // Mémoires de l'Académic Impériale des Sciences, Sc. natur,” T. V., besonders abgedruckt. - St. Petersburg, 1845
•Jardin de Saint-Pétersbourg, 1846. (Sertum Petropolitanum seu icones et descriptiones plantarum quæ in horto botanico ... floruerunt) / Friedrich Ernst Ludwig von Fischer, Carl Anton Meyer. - St. Pétersbourg, 1846.
•Versuch einer Monographie der Gattung Ephedra (St. Petersburg, 1846, с 8 таблицами)
•Über die Zimmtrosen : insbesondere über die in Russland wildwachsenden Arten derselben. Ein Beitrag zu der Flora Russland's // Reprinted from: Mémoires de l'Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg, sér. 6, Sciences naturelles, t. 6. - St.-Petersburg, 1847.
•Florula provinciae Wiatka (СПб. иЛейпциг, 1848).
•Verzeichniss der von dem Herrn Dr Kolenati in dem mittlern Theile des Caucasus, auf dem Kreuzberge, dem Kasbek und in den zunächst gelegenen gegenden gesammelten Pflanzen // МатеріалыкъближайщемупознаніюпрозябаемостиРоссійскойИмперіи // Beiträge zur Pflanzenkunde des Russischen Reiches. - T. 6. - 1849
•Kleine Beiträge zur nähern Kenntniss der Flora Russlands // Mémoires, sciences naturelles, T. VII besonders abgedruckt. - St. Petersburg, 1850
•ПутешествиепоАлтайскимгорамиджунгарскойКиргизскойстепи / ЛедебурК.Ф., БунгеА.А., МейерК.А. – Новосибирск, 1993
К.А. Мейер туралы әдебиет
Литература о К.А. Мейере
Ruprecht F. J. D-r Carl Anton Meyer // Bot. Zeitung. — 1855. — С. 374—375.
Г.П. Яковлев. Фармакогнозия: Лекарственное сырье растительного и животного происхождения. – СПб, 2010. – С. 792
Колосов A.M., История фаунистических исследований Алтая, «Труды Алтайского
государственного заповедника», М., 1938, вып. 1.
К.А. Мейер туралы мерзімді басылым беттерінде жарық көрген мақалалар
Статьи о К. А. Мейере в периодических изданиях
Ташкимбаев А. Последнего нищего видел в Нижнем [Текст] : [О путешествии ученых Дерптского ун-та К.Ледебурга,А.Бунге,К.Мейера по Алтаю в 1826 г.] / Ташкимбаев А. // Рудный Алтай. - 1996. - 21 нояб. - С.
Лухтанов А. В казахской степи [Текст] / Лухтанов А. // Семь дней. - 2004. - 8, 15 окт. - С. 8.
Кущ Г. Их имена - история города [Текст] : [история усть-каменогорского казачества] / Г. Кущ // Семь дней. - 2010. - 24 июня. - С. 9.; 30 июня. - С. 9.
Кущ Г. Их имена - история нашего города [Текст] : [история усть-каменогорского казачества] / Г. Кущ // Мәдениет жаршысы / Шығыс Қазақстан облыстық мәдениет басқармасы=Управление культуры Восточно-Казахстанской области. - Өскемен, 2010. - N 6. - С. 19-22.
Кущ Г. Путеводные рассказы [Текст] : [описание Восточного Казахстана в дневниках путешественников XVIII-XIX вв. ] / Г. Кущ // Мәдениет жаршысы / Шығыс Қазақстан облыстық мәдениет басқармасы=Управление культуры Восточно-Казахстанской области. - Өскемен, 2010. - N 7. - С. 15-17. ; Семь дней. - 2010.; 29 июля. - С. 9.
Кашляк, В. Путешествие по степи [Электронный ресурс] / В. Кашляк // 7 дней. - 2015. - 9 апреля. - С. 7.
Мыңжан Н.
- Жаңартылды 09.03.2022 15:28
Мыңжан Нығмет ( 1922-1993 ж.) - тарихшы, этнограф, әдебиет зерттеушісі.
1922 жылы 22 наурызда Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Толы ауылында дүниеге келген.
1941 жылы моңғол-қазақ мектебін және Үрімшідегі милиция мектебін бітірген. 1945-49 жылдары Шыңжаң провинциялық қаржы бөлімінің бас хатшысы, 1949-50 жылдары провинциялық үкімет Бас хатшысының орынбасары, 1950-52 жылдары ҚКП ОК Шыңжаң бөлімінің меңгерушісі, 1952-58 жылдары Пекин ұлттық баспасының қазақ редакциясының жетекшісі болды. Ол 1958 жылы «оңшыл» ретінде тұтқындалып, 1976 жылға дейін түрмеде отырды. 1978 жылы ол толық қалпына келтіріліп, азшылық тілдерді зерттеу институтында ғылыми зерттеулер бастады. Мыңжан қазақ, ұйғыр, көне түркі тілдерін, сондай-ақ қытай, орыс және араб тілдерін білген. Қазақстанның тарихымен 1980 жылдан бері айналысады, оның ішінде «Шыңжаң қазақтары» (1981), «Қазақ тайпалары мен ұрандары" (1982). Ол «Қазақтың қысқаша тарихы» атты шағын еңбегін жазды. Ол «Тіл – әдебиет» (1942), «Қазақ тарихының фактілері» (1949), «Қазақ хандығының ауызша әдебиеті» (1980), «Қазақ әдебиетінің қалыптасу және даму дәуірі» (1981) еңбектерін жазды. «Бақтияр және оның қырық тарауы» (1982), «Қазақ әдебиетіндегі әңгіме жанры» (1982), «Қазақ халық эпосы тарихынан кейбір фактілер» (1982), «Қорқыт Ата Кітабы және Қорқыт қазақ әні» (1984), «Қазақ мифтік аңыздары» (1986) тақырыптарында көптеген ғылыми еңбектер жазған. 1987 жылы «Қазақтың қысқаша тарихы» және «Қазақтардың мифтік аңыздары» монографияларын шығарды. Мыңжанның «Өмір тілшісі» (1948) повесі мен оның «Қарлығаш» романы да қытай-қазақ әдебиетінің дамуындағы елеулі туындылар болды. Мянани аударма саласында да үлкен жұмыс жасады. Ол Шәкәрімнің «Салиха-Самен», «Қазақ шежіресі», Абайдың «Қазақтың шығу тегі туралы» эпостарын қытай тіліне аударған. Сондай-ақ қытайдың ескі әдеби тілінде жазылған «Су бойында» (3-томын), «Қызыл сарай түсі» (4, 6-томдарын) сияқты классикалық шығармаларды қазақ тіліне аударды.
1993 жылы 22 маусымда қайтыс болған.
Н. Мыңжан кітаптары
Книги Н. Мынжан
Мыңжан, Н. Қазақтың қысқаша тарихы / Н. Мыңжан ; арап қарпінен көшірген М. Қани. - Алматы : Жалын, 1994. - 400 б.
Мерзімді басылым беттеріндегі жарияланымдары
Публикации в периодических изданиях
Мыңжан, Н.Қазақ хандарының заңдары [Мәтін] / Н. Мыңжан// Қазақ. – 2014.- 15 - 29 тамыз (№ 33/34).- 11 б.(НБРК)
ыңжан, Н. Қазақ хандығының жарғылары [Мәтін] / Н. Мыңжан // Оңтүстік Қазақстан. – 2013.- 24 қазан (№ 160).- 4 б.(НБРК)
Мыңжан, Н. Қазақ хандығының заңдары [Мәтін] / Н. Мыңжан // Жоғарғы сот жаршысы. – 1995.- N 4.- 19-21 б.(НБРК)
Мыңжан, Н. Қазақ хандығының заңдары [Мәтін] / Н. Мыңжан // Қазақтың ата заңдары = Древний мир права казахов : Құжаттар, деректер және зерттеулер = Материалы, документы и исследования. 10 томдық / Бағдарлама жетекшісі С.З.Зиманов. – Алматы: Жеті жарғы, 2004. – 2-т.- 399-402 б.(НБРК)
Мыңжан, Н. Сақ тайпалары [Мәтін] / Н. Мыңжан // Қазақ. – 2007.- 16 наурыз.- 9 б.(НБРК)
