Семенов С.М.

Жаңартылды 04.06.2019 16:05

Семенов Степан Михайлович (1789 - 1852) - декабрист, один из создателей Союза благоденствия и член Северного общества, отбывавший ссылку в Сибири, в том числе в Усть-Каменогорской крепости (1827-1830), участник экспедиции А. Гумбольдта по Западной Сибири (1829)
Из духовного звания. Воспитывался в Орловской духовной семинарии, учился в Московском университете. Убежденный противник самодержавия и крепостничества, С. М. Семенов являлся членом Союза спасения и Союза Благоденствия состоял одним из руководителей Северного Общества. После поражения декабрьского восстания арестован в Москве 29 декабря 1825 г.
После ареста содержался более 9 месяцев в Петропавловской крепости. «По высочайшему повелению» 26 октября 1826 г. он был выслан «для употребления… на службу» без лишения чинов.

Отправлен на службу в распоряжение генерал-губернатора Западной Сибири 19 ноября 1826 г. и определен в канцелярию Омского областного совета, выслан из Омска в Усть-Каменогорск с назначением столоначальником окружного управления - в феврале 1828 г.

В Усть-Каменогорске Степан Михайлович Семенов пробыл в общей сложности около 3-х лет: с февраля 1827 г. до марта 1830 г. с небольшими перерывами. В 1829 году С. М. Семенову было поручено сопровождать известного немецкого натуралиста барона Александра Гумбольта в его поездке по западной Сибири. Однако похвальный отзыв об учености Степана Михайловича, высказанный путешественником Николаю I, имел негативное следствие: перевод С. М. Семенова в глухой Туринск, где работал в Туринской канцелярии. С 1832 г. - столоначальник канцелярии Главного управления Западной Сибири, с 1841 г. - советник в пограничном управлении сибирских киргизов, а вскоре назначен советником тобольского губернского правления, в этой должности оставался до смерти. Умер в Тобольске, похоронен на городском Завальном кладбище.

Свидетельством пребывания Степана Михайловича в нашем городе является реликт коллекции письменных источников Восточно-Казахстанского историко-краеведческого музея. Это метрическая книга I-ой половины XIX столетия. В ней С. М. Семенов за период с 1827 по 1829 год записан в качестве «крестного» пять раз. Таким образом, дворянин С.М.Семенов «породнился» в ссылке с будущим горным рабочим, казачьим урядником и дворовым человеком.

Современники С. М. Семенова сохранили о нем самые теплые воспоминания как о человеке «со стойкими, независимыми и честными убеждениями».

С. М. Семенов туралы әдебиет

Литература об Семенове С. М.

Алексеенко, Н. В. Бухтарминские были [Текст] / Н. В. Алексеенко. - Алма-Ата: Казахстан, 1981.- 128 с.

Алексеенко, Н. В. Усть-Каменогорск [Текст] / Н. В. Алексеенко. - Алма-Ата: Казахстан, 1970.- 101 с.: фото

Галиев, В. З. Декабристы и Казахстан [Текст] / отв. ред. М.Х.Асылбеков.- Алматы: Ғылым, 1990.- 152 с.

Самаль, А. Декабристы на берегах Иртыша [Текст]  : [после восстания декабристов в Бухтарминскую крепость был сослан Матвей Муравьев-Апостол. В Усть-Каменогорской крепости отбывали наказание Иван Высоцкий, Степан Семенов] / А. Самаль // Семь дней.- 2001.-2 март.-С.6

Спасский Г. И.

Жаңартылды 18.01.2018 12:28

Спасский Григорий Иванович (1783-1864) - горный инженер, историк, археолог, исследователь Казахстанского Алтая.

Период конца 18-го и начала 19-го веков известен как время расцвета добычи полезных ископаемых на Алтае. Здесь работало много талантливых инженеров, врачей, изобретателей, ученых. Одним из них был Григорий Иванович Спасский - неутомимый исследователь и популяризатор истории Северо-Восточного Казахстана, издатель и редактор первого Сибирского журнала.

Родился в 1783 г. в семье священника в г. Егорьевск Рязанской губернии Российской империи. В 16 лет устроился на работу в Москву в качестве сотрудника районного суда.
Позже Г. И. Спасский служил в Санкт-Петербургском горнорудном совете и одновременно учился в Академии наук и в педагогическом институте. Его увлечение естественными науками, трудолюбие и любознательность были замечены и в конце 1803 г. Томский губернатор пригласил его работать в Сибирь.

Григорий Иванович с большим удовольствием принял это приглашение. И он был заинтересован не только в работе там, но и в возможности изучения достопримечательностей этой малоизученной страны. В 1809 г. Г. И. Спасский был отправлен на шахту Бухтарминского (на территории нынешней Восточно-Казахстанской области) в качестве начальника.

Находясь в распоряжении начальника округа (1810-1812), «при бергмейстерской должности» в Змеиногорском руднике (1812-1817), накопил богатейший материал по истории, археологии, этнографии, природе и эпиграфике. С 9 марта 1802 г. был членом Вольного общества любителей словесности, наук и художеств.

Собрал большую археологическую коллекцию («бугровые» вещи), которая ныне хранится в Историческом музее в Москве.

В 1817 г. переехал в Петербург, где совместно с В. В. Дмитриевым основал первый в России краеведческий журнал «Сибирский вестник» (в 1825-1827 - «Азиатский вестник»), в нём публиковались материалы по истории Сибири и Алтая, летописи и отчеты о путешествиях. В первом номере журнала он опубликовал материал о Восточном Казахстане. В  последнем он описал села алтайских каменщиков.

Проделал огромную работу по созданию «Горного словаря» (1841-1843) - энциклопедии горнозаводского производства 18-19-го (1-я половина) вв.

Осуществил очередную, последнюю в 19 в., публикацию Книги Большому чертежу (1846).

В 1827 г., когда он перестал работать в издательском деле, его основным занятием было изучение древностей Крыма. Он собирал монеты, изучал надписи, записывал суеверия и раскопал. Он также изучал наскальные рисунки и каменные изображения, скопированные в 1809 г. вблизи Бухтармы.

Его статьи о Сибири и Казахстане были широко опубликованы различными российскими научными обществами. В «Горном журнале» появились такие статьи, как «О содержании золотоносных Песков и золотых приисков в Киргизско-Кайссатской степи и особенно в соседних государствах» и «Письмо председателю научного комитета по горнорудной и гидрохлористической деятельности е. в. Корнееву о памятниках Бухтарминской крепости в Сибири». Григорий Иванович Спасский собрал и обобщил много материала об истории добычи полезных ископаемых на Алтае, в том числе и в Казахстане.

Скончался 29 апреля в 1864 г.

Г. И. Спасский туралы әдебиет

Литература о Спасском Г. И.

Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. - Спассикй Григорий Иванович: б. 705. 

Пономарёва, С. А. Григорий Иванович Спасский : исследователь Сибири и просветитель [Текст] : автореферат диссертации кандидата исторических наук : 07.00.02 / С. А. Пономарёва; [Место защиты: Нац. исслед. Том. гос. ун-т]. - Томск, 2017. - 27 с.

Спасский Григорий Иванович [Электронный ресурс] // Википедия - открытая энциклопедия : сайт. - Режим доступа : https://ru.wikipedia.org/wiki/Спасский,_Григорий_Иванович (18.01.2018)

Семенов-Тян-Шанский П.П.

Жаңартылды 23.12.2021 11:53

Семенов-Тян-Шанский (1827-1914) – ғалым-саяхатшы, Ресей географы, статист, қоғам және мемлекет қайраткері.

Семенов-Тян-Шанский (1906 жылға дейін Семенов) Петр Петрович   1827 жылы Ресейдің  қазіргі Липецк облысы Чаплыгин ауданы Урусово селосы маңында туған. Ресей географы, статист, қоғам және мемлекет қайраткері, Санкт-Петербург ғылым академиясының Құрметті мүшесі (1873). Орыс География қоғамының вице-төрағасы (1873 — 1914).

1848 жылы Санкт –Петербург университетінің жаратылыстану бөлімін бітірген. 1851 жылы  Дон бойының флорасын зерттеп, магистрлік диссертация қорғады. 1853 — 55 ж. Германия, Швейцария, Италия, Францияның географиясын, геологиясы мен экономикасын зерттеді. С. 1856 — 1857 ж. Тянь- Шаньға саяхат жасап, бұл орасан зор тау жүйесінің жанартаудан пайда болғанын дәлелдеп, оның орографиясын және биіктік белдемдігін анықтады, ірі мұздықтарды ашты. Сырдарияның бастауын бастауын зерттеп, Шу өзеннің Ыстықкөлден ағып шықпайтынын дәлелдеді. 50 тау шыңының биіктігін өлшеп, 23 асуды зерттеді, 1500-ге тарта тау жыныстарының коллекциялары мен өсімдік гербарийлерін жинады. Ол XIX ғасырдың орта кезінде дүние жүзі география ғылымына әлі нақты белгісіз Тянь-Шань тау жотасын ашты

Семенов Тян-Шанский география ғылымына Іле Алатауы, Жоңғар (Жетісу) Алатауы, Іле жазығы деген атаулар енгізді. Семенов Тян-Шанскийдің көмегімен Орыс География қоғамының әйгілі Орта Азиялық экспедициялары (Ш.Уәлиханов, Н.М. Пржевальский, М.Б. Певцов, Г.Н. Потанин, т.б. қатысқан) ұйымдастырылды. Семенов Тян-Шанский шет елдік және ресейлік 53 ғыл. мекеменің Құрметті мүшесі, 20 ғыл. қоғамның мүшесі болып сайланды. Семенов Тян-Шанский саяхаты кезінде қазақтардың тұрмыс-салтымен терең танысты. Уәлихановты Орыс География қоғамының мүшелігіне ұсынды. Шоқан мезгілсіз қайтыс болған соң ғалымның еңбектерін жинақтап, жариялауға атсалысты. Семенов Тян-Шанский есімімен ондаған тау шыңдары мен мұздықтар, 30-ға тарта өсімдік, көптеген жануарлар туыстары мен түрлері аталады.

 Орталық Тянь-Шаньға өрлеген алғашқы еуропалық ғалым-зерттеуші Петр Петрович Семенов болатын.1856 ж. бастап ол осы ауданға бірқатар күрделі сапарлар ұйымдастырды және өзінің ғылыми ерлігі үшін Тян-Шандық деп аталу құқығын иеленді. 1853 ж. өзінде Семенов құпиясы мол Тянь-Шаньға өрлеуді мақсат тұтты.Ресей сыртқы істер Министрлігі азиялық елдерді «географиялық ғылымның жаулап алуынан» қызғанышпен қорыды, бірақ бәрібір ғалымға Алтай мен Қырғыз даласында болудың сәті түсті. 1856 ж. Семейден Семенов Балқаш көліне дейін жетті.Ол өзінің «кебір ұшы» Алакөлмен бірге ортаазиялық қыраттарды біртектес қырғыз даласынан бөліп жатқан Балқаштың оңтүстік-шығысында ол оңтүстік-батысқа қарай созылып жатқан, «көз қарықтырардай... мәңгілік қар құрсауындағы» асқар таулардың тізбегін көріп, оны Жоңғар Алатауы деп атады. Осы шоқылардан әрі қарай «төмен және ыстық» Іле өзенінің алқабы басталды. Оны жүріп өтіп, ғалым Верный (қазір бұл Алматы қаласы) қаласына тоқтады. Осы жылы зерттеуші Ыстықкөл жағасына ат шалдырды: «Оңтүстіктен көз ұшына дейін ... Ыстықкөлдің көк суы... қар алып қар тізбегімен құрсанған», - деп сипаттайды өз әсерін Семенов. Бұл оның «қиялындағы Тянь-Шань» - теріскей Алатауының шоқысы болатын (Батыс Тянь-Шаньдағы таулы шоқы). Теріскей Алатауының асуынан ол ертегідей табиғат көрінісіне сүйсіне көз тастады. Оның алдында «көрініп тұрған ең ұлы асқақ таулы қыраттар мұнартты. Ол жоғары-төмен жайылған қармен жабылған. Дәл ортасында дара, жылдам өзінің алып ұзындығымен бас айналдыратын аппақ өткір шыңды пирамида көзге шалынады» - ұзақ уақыт бойы Тянь-Шаньның ең жоғарғы нүктесі (6995) болып есептелген Хан Тәңірі осы болатын. Сарыжаз өзенінің алабына түскен ол өзеннің бастауына дейін жетті, алдынан қарсы алған мұздықтарды тамашалаған соң, Верныйға қайтып оралды. Атақты саяхатшы 1914 жылы Санкт-Петербург қаласында қайтыс болды.

Дереккөз:

Мұхамедханов Қ. Көп томдық шығармалар жинағы [Мәтін]. Т. 6 : Мақалалар. Зерттеулер. Пікір хаттар. - Алматы : Ел-шежіре, 2008. - 319 б (Введено оглавление)

Баяндин Н. Географиялық ашулар [Мәтін] / Н. Баяндин. - Алматы : Мектеп, 1970. - 143 б.

Бөкейхан Ә. Таңдамалы [Мәтін]. 2- ші кітап, 2003. - 224 б.

Уәлиханов Ш. Көп томдық шығармалар жинағы [Мәтін]. Т. 1. - Алматы : Толағай, 2010. - 376 б. (Введено оглавление)

Баяндин Н. Географиялық ашулар [Мәтін] : Мектеп балаларына арн. / Баяндин Н. - Алматы : Мектеп, 1989. - 136 б.

Тихоновская П. С.

Жаңартылды 19.06.2024 16:40

Тихоновская Прасковья Семеновна (1918) - ҚазКСР Халық ағарту ісінің үздігі, Риддер қаласының Құрметті азаматы

1918 жылы 28 қазанда Риддер қаласында дүниеге келген.

1937 жылы мектепті, 1941 жылы Абай атындағы Алматы педагогикалық институтын бітіріп, Сталиндік стипендия алған. Ол Лениндік комсомолмен бір мезгілде дүниеге келіп, соның құрамында болған. 2002 жылы «Комсомольская правда» (Қазақстан) газеті редакциясының сауалнамасы бойынша Прасковья Семеновна Қазақстанның ең аға комсомолы болған.

Институтты бітіргеннен кейін П. Тихоновская үйіне Лениногорск қаласына оралады. Еңбек жолын № 14 мектептен бастайды, бір айдан кейін – меңгеруші, үш айдан кейін – директор, ал 1942 жылы маусымда Қалалық білім бөлімін басқарады. 1943 жылы облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары және Шығыс Қазақстан облыстық еңбек депутаттары кеңесінің (Өскемен қ.) Атқару комитеті жанындағы әскери қызметшілер отбасыларын мемлекеттік қамтамасыз ету және тұрмыстық орналастыру бөлімінің меңгерушісі болып сайланады. Екі жылдан кейін ол Лениногорға оралып, қайтадан қалалық білім бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істейді.

Содан кейін оның қызметтік жолы келесідей болады: 1949 жылы – Лениногор қалалық партия комитетінің хатшысы, 1951 жылы – Қазақстан Компартиясының VI съезінің делегаты, кейін Шығыс Қазақстан облыстық білім комитетінің бөлім меңгерушісі, 1959 жылы – Ю.Гагарин атындағы мектеп-интернатының директоры, 1963 жылы – №11 мектептің директоры болып, 1968 жылы зейнеткерлікке шыққан.

Прасковья Семеновна әйгілі саясаткерлер, ғалымдар, суретшілер, жазушылар, әншілер, ақындармен кездескен. Олардың көпшілігімен ол ұзақ уақыт қарым-қатынас орнатқан. Леонид Соболевті (жазушы, «Счастье маленького Тулегена» очеркінің авторы) көрген, М.Әуезовпен бірге оқыған, Жамбыл мен Дина Нұрпейісова арасындағы поэтикалық айтыстың куәгері болған.

Прасковья Семеновна «Город рабочей доблести» кітабының авторлары мен редакторларының бірі, «Простор» журналында бірнеше рет жарияланған, ал «Лениногорская Правда» газетінде оның Риддер-Лениногорск, Стаханов қозғалысы, КСРО Жоғарғы Кеңесінің қазақстандық алғашқы депутаттары, Кеңес Одағының Батыры Төлеген Тоқтаров, қаланың құрметті азаматтары туралы 80-нен астам еңбектері басылған.

Литература о П. С. Тихоновской

П. С. Тихоновская жайлы әдебиет

Мухамеджанова, Г. Тихоновская П. С. - краевед г. Риддера [Текст] / Г. Мухамеджанова // Мәдениет жаршысы = Вестник культуры. - 2008. - № 12. - С. 11-12 : портр.

Статья П. С. Тихоновской

П. С. Тихоновская мақаласы

Тихоновская, Прасковья Семеновна. Живу, пока помню [Текст] / П. С. Тихоновская // Рудный Алтай. - 2009. - 7 марта. - С. 3 ; 17 марта. - С. 3

Электронный ресурс о П. С. Тихоновской

П. С. Тихоновская жайлы электронды ресурс

Электронный ресурс: family-ridder.kz