Подрезов В.Ф.

Жаңартылды 10.05.2024 16:36

 Подрезов Виктор Федорович (1948.ж.)

Подрезов Виктор Федорович 1948 жылы 3 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы, Таврия ауданы, Отрадное ауылында дүниеге келген. Әкесі 1938-1953 жж. аралығында Отрадное, Таврия, Пролетарка, Тарханка ауылдарында колхоз төрағасы болған.

Виктор Федорович екінші сыныптан-ақ оқуға құмар еді. Және бүгінгі күнге дейін А.С.Пушкин атындағы облыстық кітапхананың белсенді оқырманы болып келеді. Жастайынан кезінде қыспаққа алынған культуризммен айналысып, күрес, штангы көтерумен шұғылданған.

Виктор Федорович әскер қатарына алынған шақтан өлең жазуды бастаған. Кейін кітапқұмарлар клубында: Головков, Шустер, Агарков, Шишкин, Демакова, Ануферов тәрізді ерекше жандармен танысты.

Әскерден кейін Қорғасын-мырыш комбинатының балқыту цехында қызмет етті. 20 жыл балқыту цехында еңбек еткен соң, спортпен шұғылдануға тура келді. Мәселен: баяу жүгіру, хатхи-йога, атлетизм. 20 шм жүгірмей, жаны жай таппайтын.

Подрезов 40 жасында пауэрлифтингіден облыстық чемпион атанды. 44 жасында қатарлас атлеттер арасында алғаш болып спорт шебері кандидатының нормативін орындаған. 1990 жылы Өскемен қаласының абсолютті чемпионының ең алған кубогын жеңіп алған, пауэрлифтингіден өткен Қазақстан чемпионатына ШҚО атынан шыққан. 15 жыл бойы Подрезов алғашында ересек спортшылар арасында, кейін ардагерлер арасында өткен облыстық біріншілікке қатысқан. Виктор Федорович пауэрлифтинкке 20 жылын арнаған. Сонымен бірге, 12 жыл «Восток» клубы атынан гір көтерген, облыстық және қалалық турнирлердің, екі мәрте Қазақстанның жеңімпазы атанған.

Виктор Федорович – атлетикалық гимнастика, гір көтеру, үштік күрес, армрестлинг, бенч-пресс тәрізді жаңа спорт түрлері пионерлерінің бірі.
Спорттың арқасында ол көптеген ерекше жандармен кездесті. Подрезов әлемдік пауэрлифтинк жұлдызы – Алексей Сивоконмен бірнеше мәрте кездескен. Алғаш армрестлингтен өткен Қазақстан чемпионатына, қол күрестің әдіс-тәсіліне үйреткен, КСРО-дан шыққан армрестлингтен бірінші әлем чемпионы, алматылық – Вячеслав Чиванин. Подрезов бірінші дәрежелі спорт әділқазысы ретінде, гір патшасы Сергей Мишин қатысқан, гір көтеруден өткен ІІ әлем чемпионатында әділқазылар алқасының құрамында болған.

Рекордтары: Виктор Федорович Шығыс Қазақстанда 50-ден асқан атлеттер ішінде алғаш болып үштік күрес сомасында 500 кг жинап, кейін оны 545 кг-ға жеткізген. Атлетизмді насихаттай отырып, 60 жылдық мерейтойы қарсаңында «Мост Самсона» цирктік нөмірін көрсетті. 60 жасқа толған соң, спорттың жаңа түрі – бенч-пресске бет бұрды. Подрезов бұл спорт түрінің қалалық және ардагерлер спартакиадасына арнайы енуі үшін талай тер төккен. Бенч-пресс бойынша көптеген бейресми турнирлер өткізіп, өзі насихаттаушы, ұйымдастырушы, төреші, қатысушы әрі хабарлаушы болған.

Виктор Федорович көп оқып, ізденеді, әрқашан өз көзқарасымен, білімімен, көрнекті спортшылармен кездесу барысында алған әсерімен бөлісуге әзір.
Көптеген жылдар бойы ол Шығыс Қазақстандағы атлетиканың даму тарихы жөнінде материал жинаумен болды. Бүгінгі күні: «Герои фронта – герои спорта», «Атлеты Восточного Казахстана» кітаптарының авторы. 2011 жылы «Восток – поэзия силы» еңбегі жарық көрді. Ол өлкеміздің: Қажымұқан, В.Г.Ярков, А.А.Мелентьев т.б. әйгілі спортшылары жайлы жазған.

Виктор Федорович «Менің қалам маған қымбат» (2005ж.), «Жеңістің 65 жылдығы» (2011ж.) атты қалалық поэтикалық сайыстарда да шетте қалмады.
В.Ф.Подрезовтың ықпалымен ШҚО туризм, дене шынықтыру және спорт басқармасының 2011 жылғы спорттық-көпшілік және дене шынықтыру-сауықтыру шараларының күнтізбелік жоспарына В.Г.Ярковтың 100 жылдығына орай ауыр атлетика мен грек-римдік күрес бойынша облыстық турнирлер енгізілген.

В. Ф. Подрезовтың шығармалары

Произведения Подрезова В. Ф.

Кітаптар  - Книги

Подрезов, В. Герои фронта - герои спорта / В. Подрезов. - фот. - [Б. м.] : Альфа-пресс, 2005. - 109 с.

Подрезов, В. Ф. Атлеты Восточного Казахстана : история спорта в очерках и рассказах : документально-художественное издание / В. Ф. Подрезов. - Усть-Каменогорск : [Изд-во КАСУ], 2007. - 194 с. - (Наследие региональных авторов)

Подрезов, В. Ф. Легенда Семипалатинска / В. Ф. Подрезов // Чистяковские чтения : материалы регионального семинара (14 апреля 2007 года). - Усть-Каменогорск : [б. и.], 2007. – С. 172-174

Подрезов, Виктор. Сила титанов. История русской силы в очерках и рассказах / В. Подрезов. - Усть-Каменогорск : Наследие, 2012. - 273 с.

Подрезов В. Ф. Силушка богатырская : очерки / В. Ф. Подрезов. - Усть-Каменогорск : ИП Аникин Б. П., 2023. - 328 с.: фото

 

В. Ф. Подрезовтың мерзімді басылымдар мен жинақтардағы жарияланымдары

Публикации Подрезова В. Ф. в периодических изданиях и сборниках

 

Подрезов В. Наследники Поддубного : [о легендарном цирковом борце 30-40-х г.г. из г. Семипалатинска В. Яркове] / В. Подрезов // Рудный Алтай. - 1997. - 23 окт. 

Темирбаева О. Евы от Виктора Шпичака : [об усть-каменогор. клубе гейтинга "Ева"] / О. Темирбаева, В. Подрезов // Рудный Алтай. - 1998. - 20 июня 

Подрезов В. Славная школа борьбы : [о Семипалат. школе борьбы и ее ярких представителях А. Басаргине и В. Яркове] / В. Подрезов // Рудный Алтай. - 1998. - 10 сент.

Подрезов В. Поэзия силы : [воспоминания ветерана спорта о спорт. жизни г. Усть-Каменогорска 60-х г.г.; в т. ч. о спортсменах УКСЦК] / В. Подрезов // Рудный Алтай. - 1999. - 19 авг. - С.

Подрезов В. Прославивший Семипалатинск : [в этом году исполнилось бы 90 лет со дня рождения легендарного циркового борца. О нем упоминается в цирковой энциклопедии и во всех книгах по истории спорта и цирка. Ярков был одним из учеников Ивана Поддубного] / В. Подрезов // Рудный Алтай. - 2001. - 21 апр. - С. 5

Подрезов В. Легенда Семипалатинска : [в этом году исполнилось бы 90 лет со дня рождения легендарного циркового борца Василия Яркова. Семьдесят лет назад он впервые вышел на борцовский ковер. И много лет своими победами прославлял родной Семипалатинск] / В. Подрезов // Семь дней. - 2001. - 3 августа

Подрезов В. Титан цирковой арены : [в этом году исполнилось бы 90 лет со дня рождения циркового борца Василия Яркова] / В. Подрезов // Вестник ОАО "Казцинк". - 2001. - 2 нояб. - С. 9

Подрезов В. Колосс Сибири : (рассказ о борце Василие Георгиевиче Яркове) (1911-1995 гг.) История профессиональной борьбы / В. Подрезов // Ак Ертіс - Иртыш. - 2003. - № 2. -  С. 54-69

Подрезов В. Пионеры атлетизма / В. Подрезов // Семь дней. - 2003. -  30 мая. -  С. 5

Подрезов В. Семипалатинск: история борьбы [Текст] / В. Подрезов // Семь дней. - 2003. - 12 сент. - С. 5

Подрезов В. Семипалатинск: история борьбы / В. Подрезов // Аќ Ертіс - Иртыш. - 2004. - № 2. - С. 73-77

Подрезов В. "Восток" - поэзия силы / Подрезов В. // Ак Ертіс - Иртыш. - 2004. - № 4-5. -  С. 133-139

Подрезов В. Самолет Хаджи Мукана / В. Подрезов // Рудный Алтай. - 2005. - 10 февр. - С. 4

Подрезов В. Бой с профессором джиу-джитсу; Проделки дяди Вани : рассказы / В. Подрезов // Ак Ертіс - Иртыш. - 2005. - № 2-3. - С. 164-168

Подрезов В. Хаджи Мукан / В. Подрезов // Ак Ертіс - Иртыш. - 2005. - № 5. - С. 83-93

Подрезов В. Батыры степей казахских : очерки / В. Подрезов // Восток. - 2006. - №2. -  С. 125-149

Подрезов В. Иртышский вальс; Реквием; Цветы Полесья : стихи / В. Подрезов // Восток. - 2006. - №2. -  С. 158-160

Подрезов В. Батыр и писатель / В. Подрезов // Ак Ертіс=Иртыш. - 2006. - № 4. -  С. 81-86

Подрезов В. Цирк в Семипалатинске: как это было / В. Подрезов // Рудный Алтай. - 2006. - 15 авг. - С. 6

Подрезов В. Последний титан цирковой арены / В. Подрезов // Рудный Алтай. - 2006. -  7 сент. -  С. 24

Подрезов В. Сказание о титане / В. Подрезов // Устинка. - 2006. - 15 сент. - С. 8

Подрезов, В. Ф. Легенда Семипалатинска / В. Ф. Подрезов // Чистяковские чтения : материалы регионального семинара (14 апреля 2007 года) Министерство образования и науки Республики Казахстан, Казахстанско-Американский свободный университет. - 2007. - 172. - С. 172.

Подрезов В. Рыцарь атлетизма / В. Подрезов // Рудный Алтай. - 2007. - 1 марта - С. - С. 4

Подрезов В. Василий Щербаков [Текст] / В. Подрезов // Мир искусства. - 2007. - 27 марта. - С. 2.

Подрезов В. Великое сердце титана / В. Подрезов // Ак Ертіс=Иртыш. - 2007. - № 4. - С. 97-101 ; N 5. - С. 99-101

Подрезов В. Сила в красоте : из новой книги / В. Подрезов // Мир искусства. - 2007. - 27 мая. - С. 2. ; 27июня. - С. 2

Подрезов В. Реквием по Сан Санычу : [о вкладе судьи международной категории А. А. Долгих в развитие спорта Восточного Казахстана] / В. Подрезов // Устинка плюс. - 2010. - 4 марта. - С. 11.

Подрезов В. Гиревому спорту четверть века / В. Подрезов // Семь дней. - 2010. - 8 апр. - С. 7.

Подрезов В. Долгожданная весна 1945 года : [о ветеране ВОВ, спортсмене Николае Молостове из г. Лениногорска] / В. Подрезов // Рудный Алтай. - 2010. - 5 мая. - С. 5.

Подрезов В. Самолет Хаджи Мукана: [построенный на деньги знаменитого борца в годы ВОВ] / В. Подрезов // Рудный Алтай. - 2010. - 24 мая. - С. 5.

Подрезов В. "Колосс Сибири" из Семипалатинска : [о цирковом борце В. Г. Яркове] / В. Подрезов // Рудный Алтай. - 2010. - 26 ноября. - С. 7.

В. Ф. Подрезовтың туралы әдебиет

Литература о жизни и деятельности Подрезова В. Ф.

Кратенко, А. Атланты с энтузиазмом ставят рекорды / А. Кратенко // Рудный Алтай. - 2006. - 7 сент. - С. 24

Дурдыева, Г. Яркая жизнь Василия Яркова : о краеведческом вечере в библиотеке им. А. С. Пушкина в честь 100-летия семипалатинского борца В. Г. Яркова] / Г. Дурдыева // Мәдениет жаршысы = Вестник культуры. - 2011. - N 1. - С. 23. : ил.

Краскова, И. На арену выходят силачи : [об атлетах Восточного Казахстана] / И. Краскова // Мой город. - 2011. - 25 авг. - С. 13.

Казакова, М. Атлетопись : [о новой книге В. Подрезова "Сила титанов"] / М. Казакова // Усть-Каменогорск. - 2012. - 22 ноября. - С. 8.

Минченко, В. Железная игра атлетов : [об исследователе Восточного Казахстана В. Ф. Подрезове] / В. Минченко // Рудный Алтай. - 2013. - 6 сент. - С. 10.

Потапов А. В.

Жаңартылды 15.12.2022 12:51

Потапов Андрей Викторович (1923-1987 жж.) - зерттеуші, өлкетанушы, Ұлы Отан соғысының қатысушысы.

1923 жылы 25 тамызда Шығыс Қазақстан облысы, Киров ауданы (қазіргі Глубокое ауданы), Винное ауылында дүниеге келген. Оның ата-анасы егіншілікпен айналысқан. Отбасында жеті бала болған. 1931 жылдан бастап бастауыш, содан кейін Тарханка ауылының орта мектебінде оқиды, оны 1941 жылы үздік аяқтайды. Барлық ауыл ұлдары сияқты, Андрей колхоздағы жұмысқа ерте араласып, жер жырту жүргізушісі, кейінірек соқашы, шөп шабу жұмыстарын істеді. Әскерге шақырылғанға дейін екі жыл Андрей өзінің туған жері «Красный Восток» колхозында, ал оқу уақытында – Жоғарғы Үлбі жеті жылдық мектебінде тарих пәнінің мұғалімі болып жұмыс істейді.

1942 жылы 8 тамызда А. В. Потапов әскерге шақырылып, майданға жіберіледі. Батыс, Оңтүстік-Батыс, Орталық, Воронеж, Степной, 1 және 2 Украин және Беларусь майдандарында 48-ші гвардиялық атқыштар дивизиясының құрамында байланысшы ретінде шайқастарға қатысады.

1944 жылдың қазан айында А.В. Потапов Энгельс атындағы Ленинград әскери-саяси училищесіне оқуға жіберіліп, оны 1946 жылы бітірген. Гатчин қаласының әуе бөліміне партия және комсомол ұйымының хатшысы болып тағайындалады. 1948 жылы Кеңес Армиясы қатарынан босатылады. Біраз уақыт Украинадағы балалар үйінде мұғалім, орта мектепте тарих пәнінің мұғалімі болып жұмыс істейді. Герцен атындағы Ленинград мемлекеттік педагогикалық институтының тарих факультетінің сырттай бөлімінде оқуды қатар алып жүреді. Оны 1950 жылы үш жыл ішінде бітіреді. Сол жылы КСРО тарихы кафедрасы бойынша сол институттың жанындағы сырттай аспирантураға қабылданады.

Туған өлкесіне оралып, партия органдарында жұмыс істейді. 1957 жылдың қыркүйегінде Андрей Викторович Потапов КОКП тарих пәнінің оқытушысы болып бүкілодақтық инженерлік-құрылыс сырттай Институтының Өскемен консультациялық пунктіне ауыстырылады, ал кейін жаңадан құрылған Өскемен құрылыс-жол институтының (қазіргі Д.Серікбаев атындағы ШҚТУ), КОКП тарих кафедрасының аға оқытушысы оқытушы болады.

1965 жылы А. В. Потапов «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Шығыс Қазақстан облысы еңбекшілерінің әскери және еңбек ерліктері» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. Оған тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі, ал бір жылдан кейін – «КОКП тарихы» мамандығы бойынша доцент атағы берілді.

1971 жылы Потапов Өскемен педагогикалық институтына (қазіргі С. Аманжолов атындағы ШҚУ) жұмысқа ауыстырылды, онда 1983 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін жұмыс істеді.

Өмір бойы Андрей Викторович Потапов жерлес батырлар, Ұлы Отан соғысына қатысушылар туралы құжаттар жинады. Ол соғысқа қатысушыларға облыстардың орталық, республикалық, мемлекеттік мұрағаттарында және партиялық мұрағаттарда, мұражайлар мен кітапханаларда материалдар жинап, орасан зор жұмыс жасады. Соғыс тарихы бойынша көптеген әдебиеттерді, 1941-1980 жылдар аралығында облыстық «Большевик Алтая», «Коммунизм туы», «Рудный Алтай» газеттерінің басылымдарын, қалалық, аудандық, көп тиражды газеттерді оқыды.

А. В. Потапов жасаған жұмыстың нәтижесінде Кеңес Одағының Батырлары, үш дәрежелі Даңқ орденінің толық кавалерлері, Социалистік Еңбек Ерлері туралы толық мәліметтер анықталды, әйелдердің соғысқа қатысуы анықталды, көптеген естеліктер жазылды. Партизандық қозғалысқа қатысушылар туралы құжаттар жиналды.

Андрей Викторович Потапов келесі кітаптардың авторы және бірлескен авторы: Кеңес Одағының Батырлары – шығысқазақстандықтар туралы «Бесстрашные» очерктер жинағы («Қазақстан» баспасы, 1964 ж.), «Герои Советского Союза - казахстанцы» екі томдық («Қазақстан» баспасы, 1968 ж.), «Солдатская доблесть» үш дәрежелі Даңқ орденінің иегерлері туралы очерктер жинағы («Қазақстан» баспасы, 1974 ж.), «Гвардейцы фронта и тыла» монографиясы (Алма-Ата, 1974 ж.).

Андрей Викторович Потапов 1987 жылы 3 желтоқсанда 64 жасында қайтыс болды.

Ұлы Отан соғысы кезіндегі ерліктері үшін А. В. Потапов II, III дәрежелі Даңқ орденімен (1944), «Жауынгерлік еңбегі үшін» (1943) және «Батырлығы үшін» (1944) медальдарымен марапатталған.

А. В. Потаповтың шығармалары

Произведения Потапова А. В.

Кітаптар - Книги 

Потапов, Андрей Викторович. Гвардейцы фронта и тыла : Рудный Алтай в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. / А. Потапов ; Усть-Каменогорский педагогический институт. - Алма-Ата : Казахстан, 1974. - 251 с.

А. В. Потаповтың қатысуымен жарық көрген басылымдар

Издания, вышедшие при участии Потапова А. В.

Бесстрашные: очерки о Героях Советского Союза из Восточного Казахстана / сост. А. Потапов. – Алма-Ата: Казахстан, 1964. – 159 с.: портр.

Герои Советского Союза - казахстанцы : В 2 т. - Алма-Ата : Казахстан, 1968. - 475 с.

Белан П.С. Доблесть солдатская: очерки / П.С. Белан, А. Потапов, С. Честнов. – Алма-Ата: Казахстан, 1974. – 335 с.: ил. 

А. В. Потаповтың мерзімді басылым беттерінде жарық көрген жарияланымдары

Публикации Потапова А. В. в периодических изданиях

Потапов, А. Бессмертие / Потапов А. // Знамя коммунизма. - 1962. - 9 сент.

Потапов, А. Герой - наш земляк : [о Герое Советского Союза Харине М. Т.] / А. Потапов // Рудный Алтай. - 1963. - 8 мая

Потапов, А. Подвиг танкиста / Потапов А. // Ленинская смена. - 1963. - 9 мая

Черных, С. Начальник штаба : [о Герое Советского Союза А. Г. Попове] / С. Черных, А. Потапов // Рудный Алтай. - 1963. - 12 мая

Потапов, А. Отзовитесь друзья однополчане / Потапов А. // Знамя коммунизма. - 1963. - 4 июня

Потапов, А. Не меркнет слава / Потапов А. // Знамя коммунизма. - 1964. - 5 февр.

Потапов, А. Пятнадцатая атака : [о Герое Советского Союза Н. С. Шелихове] / А. Потапов // Знамя коммунизма. - 1964. - 11 апр.

Потапов, А. Мужество / Потапов А. // Рудный Алтай. - 1964. - 9 мая

Потапов, А. Разведчик : [о Герое Советского Союза Харине М. Т.] / А. Потапов // Знамя коммунизма. - 1964. - 20 сент.

Потапов, А. Гвардеец Балтики : [материалы на основе наградных листов о Герое Советского Союза] / Потапов А. // Рудный Алтай. - 1984. - 10 авг.

Потапов, А. Полный кавалер ордена Славы / Потапов А. // Рудный Алтай. - 1984. - 4 сентября

Потапов, А. Применительно к военным условиям / Потапов А.// Рудный Алтай. - 1986. - 22 января

А. В. Потаповтың өмірі мен шығармашылығы туралы әдебиет

Литература о жизни и деятельности Потапова А. В.

Мақалалар - Статьи

Корсунский, В. Награды и книги А. Потапова / Корсунский В. // Рудный Алтай. - 1975. - 22 февр.

Дурново, Ирина. Скромный подвиг солдата-связиста : [воспоминания ветерана, восточноказахстанского историка Андрея Викторовича Потапова о Великой Отечественной войне] / И. Дурново // Семь дней. - 2010. - 6 мая. - С. 6. : портр.

Интернет-ресурстар

Интернет-ресурсы

Андрей Викторович Потапов - жизненный путь и краеведческое наследие / Государственный архив Восточно-Казахстаской области и его филиалы. - Текст : электронный // http://e-arhiv.vko.gov.kz [сайт]. - URL: http://e-arhiv.vko.gov.kz/ru/Page/Index/1425 (дата обращения: 15.12.2022).

Потанин Г.Н.

Жаңартылды 14.11.2025 16:19

Потанин Григорий Николаевич (1835-1920 гг.) - саяхатшы, этнограф

19 ғасырда Қазақстан Европа ғалымдары үшін аса таныс емес, зерттелмеген аймақ болатын. Осы өлкені тұңғыш зерттеушілердің бірі - орыстың белгілі ғалым-саяхатшысы, этнограф, фольклорист Г. Н. Потанин еді.
Г. Н. Потанин 1835 жылы Ақмола облысы Ямышинск станицасында дүниеге келді. Оның әкесі, казак офицері, хорунжий - Николай Ильич Потанин 19 ғасырдың басында, ғалым – зерттеушілерден де ертерек сауда керуенімен, зерттеуші экспедициялармен бірге қазақ даласын кесіп өтіп, Семейден Қоқан хандығына дейін барып қайтқан. Ол тек жол маршруттарын зерттеп қана қоймай, сонымен қатар жолжазба деректерін тіркеп, хандықтың экономикалық, әскери жағдайын барлап отырған. Көргені мен естігендерін «Хорунжий Н. И. Потаниннің Қоқан хандығы туралы жазбалары» атты еңбегінде жазған. Потаниннің мәліметтері алғаш рет «Әскери журналда», кейінірек шетелдегі ғылыми әдебиеттерде қолданылды.
1846 жылы Г. Потанин Омск қаласындағы Сібір кадет корпусына оқуға түсіп, Шоқан Уәлихановпен бірге оқыды.
Оқуды бітірген соң, жас хорунжий Г. Н. Потанин Семейге, одан кейін Омскіге жіберілді. Әскери қызметте жүріп Қазақстанға бірнеше рет саяхат жасады, Верный (Алматы), Құлжа, Алтайда болды.
Жас Г. Н. Потаниннің белгілі саяхатшы П. П. Семенов-Тянь-Шанскиймен таныстығы оның болашақ тағдырына әсерін тигізді. Сол кісінің араласуымен Г. Потанин әскери қызметтен босап, 1859 жылы наурыз айында Петербург университетінің физика-математика факультетіне оқуға түсті.
Г. Н. Потанин, Н. М. Ядринцев, С. С. Шишков, Ф. Н. Усов сияқты сібірлік студенттердің тығыз байланысының нәтижесінде сібірлік одақтастық құрылды. Туған өлке - Сібірді зерттейтін пікірлес студенттердің үйірмесі сияқты құрылған бұл қозғалыс көп кешікпей қоғамдық-саяси бағыт ала бастайды.
60-жылдардың басында олар Ресейдегі демократиялық реформалар үшін ашық күресе бастайды.
1861 жылы Потанин студенттердің толқуларына қатысқаны үшін тұтқындалып, Сібірге жер аударылды. 1862 жылы ол өзінің алғашқы ғылыми экспедициясына, Оралға аттанды. 1863-1864 жылдары Шығыс Қазақстанға бірнеше мәрте саяхат жасады. 1874 жылы Г. Н. Потанинге монғол экспедициясына дайындалу үшін Петербургте қалуға рұқсат етілді.
19 ғасырдың 70-90-шы жылдарында ол Сібір мен Орталық Азияның зерттелмеген аймақтарына бірқатар саяхаттар жасады, онда ол география, ботаника, экономика және этнография бойынша ауқымды материалдар жинады.
Өмірінің соңғы жиырма жылын Г. Потанин Иркутск, Красноярск, Томск қалаларында өткізіп, жаз айларында Алтайға, Байкалға, Қырғыз далаларына саяхат жасап, халық ауыз әдебиетінің тамаша үлгілерін - аңыз-ертегілерді жинастырып, шығыс дәуірі туралы өз еңбегін толықтыра түсті.
1917 жылы қазақ тілін жақсы меңгерген Г. Потанин Орынборда өткен жалпықырғыздық бірінші сьезге Семей облысынан делегат болып қатысып, жалпыресейлік құрылтай жиналысына делегат болып сайланды.
Григорий Николаевич Потанин 1920 жылы 30 маусымда Томск қаласында дүниеден өтті.
Тянь-Шань жоталарының бірі Алтайдағы Таван-Богдо-Ула тауларындағы ең ірі мұздыққа, 9915-астероидқа, қызғылт тұқымды – потаниния өсімдігіне Г. Потанин есімі берілді.
Г. Н. Потанин - Орыс география қоғамының құрметті мүшесі, Томск қаласының Құрметті азаматы. Томск қаласында Г. Потанинге ескерткіш орнатылған.

 Г. Н. Потанин шығармалары
 Призведения Потанина Г. Н.
Кітаптар-Книги

Потанин, Г. Н. Алтай / Потанин Г. Н. // Г. Н. Потанин. Исследования и материалы Ин-т истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова М-ва образования и науки РК ; сост. тома и указ. транскрипция текстов, историографический очерк К. Ш. Алимгазинова ; науч. ред. И. В. Ерофеева. - 2006. - С. 291. - (История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков).
Потанин, Г. Заметка о хлебопашестве в киргизской степи / Г. Потанин // Г. Н. Потанин. Исследования и материалыИн-т истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова М-ва образования и науки РК ; сост. тома и указ. транскрипция текстов, историографический очерк К. Ш. Алимгазинова ; науч. ред. И. В. Ерофеева. - Алматы : Дайк-Пресс, 2006. - С. 333
Потанин, Г. Заметки о Сибирском казачьем войске / Г. Потанин// Г. Н. Потанин. Исследования и материалы Ин-т истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова М-ва образования и науки РК ; сост. тома и указ. транскрипция текстов, историографический очерк К. Ш. Алимгазинова ; науч. ред. И. В. Ерофеева. - Алматы : Дайк-Пресс, 2006. - С. 330
Потанин, Г. Путешествие через Сибирь от Тобольска до Нерчинска и границ Китая русского посланника Николая Спафария в 1675 году / Г. Потанин // Г. Н. Потанин. Исследования и материалы Ин-т истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова М-ва образования и науки РК ; сост. тома и указ. транскрипция текстов, историографический очерк К. Ш. Алимгазинова ; науч. ред. И. В. Ерофеева. - Алматы : Дайк-Пресс, 2006. - С. 442
Потанин, Г. Н. Семипалатинск и другие города Семипалатинской области / Потанин Г. Н. // Г. Н. Потанин. Исследования и материалы Ин-т истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова М-ва образования и науки РК ; сост. тома и указ. транскрипция текстов, историографический очерк К. Ш. Алимгазинова ; науч. ред. И. В. Ерофеева. - 2006. - С. 530. - (История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков).
Потанин, Г. Тюркская сказка о Идыге / Г. Потанин// Г. Н. Потанин. Исследования и материалы Ин-т истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова М-ва образования и науки РК ; сост. тома и указ. транскрипция текстов, историографический очерк К. Ш. Алимгазинова ; науч. ред. И. В. Ерофеева. - Алматы : Дайк-Пресс, 2006.

                                                                               ***

Потанин, Г. Н. Аққан жұлдыз жарығы : [Ш. Уәлихановтың туғанына 190 жыл] / Г. Н. Потанин // Жұлдыз. - 2025. - N4. - Б. 3-6 

Г. Н. Потанин туралы әдебиеттер
Литература о Потанине Г. Н.
Кітаптар-Книги

Қоңыратбаев Ә. Қазақтың "Қозы-Көрпеш" жыры туралы / Ә. Қоңыратбаев. - Алматы : Көркем әдебиет, 1959. - 150 б.
Қазақ филологиясының мәселелері = Вопросы казахской филологии / Академия наук Казахской ССР, Институт литературы и искусства им. М. О. Ауэзова ; құраст. М. Дуйсенов, Т. Какишев, М. Хамраев. - Алматы : Издательство Академии наук Казахской ССР, 1964. - 241 б.
Баяндин, Н. Географиялық ашулар / Н. Баяндин. - 2-бас. - Алматы : Мектеп, 1970. - 143 б.
Қазақ фольклористикасының тарихы : (Революцияға дейінгі кезең). - Алматы : Қазақ ССР-нің "Ғылым" баспасы, 1988. - 432 б.
Баяндин, Н. Географиялық ашулар : Мектеп балаларына арн. / Н. Баяндин. - Алматы : Мектеп, 1989. - 136 б.
Фольклор шындығы : монография / М.О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты. - Алматы : Ғылым, 1990. - 264 б.
Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы : VI ғасырдан XX ғасырдың басына дейінгі кезең. - Алматы : Рауан, 1994.
Үлгілі үйдің ұл-қызы = Народ - истинный воспитатель. - Алматы : Санат, 2000. - 207 б. - (Қазақстан-қара шаңырағымыз)
Бөкейхан Ә. Таңдамалы / Ә. Бөкейхан. - Алматы : Өлке, 2003.- 2- ші кітап. - 224 б. - (Алаш мұрасы).
Қарасаев Ғ. Қазақстанның Шығыс өңірі ХVIII-XX ғасыр басындағы Батыс орыс зерттеушілері шығармаларында, ғылыми-көпшілік басылымдары деректерінде : тарихнамалық бағыт / Ғ. Қарасаев. - Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 396 б.
Қасқабасов, С. Ел зерде : әр жылғы зерттеулер / С. Қасқабасов. - Алматы : Жібек жолы, 2008. - 501 б.
Таңатарова, Ж. Т. Г. Н. Потанин және қазақ зиялылары: саяси және рухани көзқарастарды тарихи талдау : тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты / Ж. Т. Таңатарова. - Алматы : [б. ж.], 2008. - 50 б.
Уәлиханов Ш. Көп томдық шығармалар жинағы / Ш. Уәлиханов.- Т. 1. - Алматы : Толағай, 2010. - 376 б.
Бөкейхан Ә. Шығармаларының толық жинағы / Ә. Бөкейхан V том : Мақалалар. Әдеби сын. Фольклорлық зерттеулер. Әдеби аудармалар. Хаттар. Жеделхаттар (Телеграмдар) : 1907, 1913-1915 (Омбы-Павлодар-Самар-С. - Петербор - Орынбор) / құраст. Ж. С. Аққұлұлы. - Астана : Сарыарка, 2010. - 560 б.
Игибаев, С. К. Шығармашылық беттері = Страницы творчества / С. К. Игибаев. - Усть-Каменогорск : [б. ж.], 2011. - 420 б.
Асқарұлы, Е. Барқытбел баурайындағы Құйған : [Электрондық ресурс] : [Құйған ауылының тарихы] / Е. Асқарұлы . - Өскемен : Рекламный Дайджест, 2012. - 192 б.
Байтұрсынұлы А. Шығармалары : алты томдық шығармалар жинағы / А. Байтұрсынұлы. - Т. 5 : "Ер сайын", "23 жоқтау" ауыз әдеби мұрасы, көсемсөздері, табылған туындылары. - Алматы : Ел-шежіре, 2013. - 384 б.
Бөкейхан, Ә. Мақалалар, сын-зерттеулер және тергеудегі жауаптар : ғылыми басылым / Ә. Бөкейхан, Ж. Ақбаев, Ә. Ермеков ; ақылдастар алқасы Б. Әбдішев ; ред. Қ. Асанов ; Қарағанды облысының әкімдігі. - Астана : Фолиант, 2013. - 320 б. - (Сарыарқа кітапханасы).
Зайсан ауданының географиясы : хрестоматия / құраст. Г. Б. Ысқақова. - Алматы : [б. ж.], 2016. - 112 б.
Қабылдинов, З. Астана тарихы / З. Қабылдинов. - Алматы : Атамұра, 2017. - 336 б.
Қасқабасов, С. Таңдамалы / С. Қасқабасов.- Т. 5 : Ғылым және ғалым : әр жылғы зерттеулер. - Нұр-Сұлтан : Фолиант, 2020. - 344 б.
Игібаев, С. Қазақстан тарихының өзекті мәселелері = Актуальные проблемы истории Казахстана : монография / С. Игібаев. - Өскемен : Берел - С. Аманжолов атындағы ШҚУ, 2021. - 346 б.
Айтқожин, Қ. Б. Тарбағатай-Барқытбел тарихыңды тани жүр / Қ. Б. Айтқожин. - Өскемен : ШҚПҚ АРГО, 2023. - 315 б.
Сағынтай, С. Қазақия ...Сиберия...: (эссе) / С. Сағынтай. - Алматы : Қазақстан Жазушылар одағы РҚБ, 2024. - 228 б. 

         ***

Адриановъ, А. В. Томская старина /А. В. Адриановъ - Томскъ: Типо-лит. Сибирского Т-ва Печатного дъла, 1912. - 83 с
Герасимов, Б. Двадцатипятилетие Семипалатинского Отдела Государственного Русского Географического Общества. 1902-1927 годы / Б. Герасимов - Кызыл-Орда: Издание Общества Изучения Казахстана, 1927. - 20 с.
Обручев, В.А. Путешествия Потанина / В .А. Обручев - М.: Мол.гвардия, 1953. - 190 с.
Григорий Николаевич Потанин (1835-1920 гг.) // Отечественные физико-географы. - М., 1959. - 390-396 с.
Зиманов, С.З. Политические взгляды Чокана Валиханова / С. З. Зиманов, А. А. Атишев - Алма-Ата: Наука, 1965. - 290 с.
Казахский фольклор в собрании Г. Н. Потанина: Архивные материалы и публикации.- Алма-Ата: Наука, 1972.- 382 с.
Смирнова Н. С. Потанин - собиратель и исследователь казахской народной поэзии / Н. Смирнова // Казахский фольклор в собрании Г. Н. Потанина. - Алма-Ата, 1972. - С.5-44.
Косенко, П. Скрещение судеб: Историческая хроника / П. Косенко - Алма-Ата: Жазушы, 1981. - 208 с.
Ахметова, С. Ш. Историческое краеведение в Казахстане./ С. Ш. Ахметова - Алма-Ата : Казахстан, 1982.- 68 с.
Косенко, П. Вчера. Сегодня... Завтра?: дневник критика / П. Косенко. - Алма-Ата: Жазушы, 1983. - 224 с.
Памятники истории и культуры Казахстана: сборник. Памятники истории и культуры Казахстана : сборник материалов. - Алма-Ата: Өнер, 1984. - 87 с.
Валиханов, Ч.Ч. Собрание сочинений: В 5 т. Т.5, 1985. - 528 с.
Косенко, П. Скрещение судеб: Историческая хроника и биографические повести / П. Косенко - Алма-Ата: Жазушы, 1985. - 400 с
Алексеенко, Н. В. Поборник дружбы: (публицист, этнограф, фольклорист Г. Н. Потанин) / Н. В. Алексеенко - Алма-Ата, 1988. - 94-104 с.
Алексеенко, Н. В. Хранители памяти / Н. В. Алексеенко - Алма-Ата:Казахстан, 1988.- 94-104 с.
Алексеенко, Н. В. Хранители памяти. - Алма-Ата: Казахстан, 1988. - 144 с.
Байназарова, Г. Священная тюркская страна / Г. Байназарова - Алма-Ата : Онер, 1994.- 92 с.
Кобенова, К. Вклад русских ученых-фольклористов ХІX века (В. Радлова, Г. Потанина) в собирание, изучение, издание казахского фольклора. / К. Кобенова // Вестник Томского государственного университета, т. 266, январь 1998 года
Герасимов, Б. Г. Избранные труды: факсимильное издание / Б. Г. Герасимов ; сост., предисл., примеч., О. В. Жандабековой. - Усть-Каменогорск: Шығыс баспа, 2000.- 335 с.
Шахимарден, (Шахимарден Кусаинов) Биографии исторических личностей Казахстана ХІV - ХІХ веков : Хроника, факты, легенды: Учеб. пособие / Ш. Кусаинов. - Алматы : Литера, 2001. - 116 с.
Исаханова, К. С. Развитие просвещения в Казахстане в период конца ХІХ в. - первой трети ХХ в. ( на примере Прииртышья) : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата педагогических наук / К. С. Исаханова. - Караганда : [б. и.], 2004. - 29 с.
Сагалаев, А. М. Потанин, последний энциклопедист Сибири : опыт осмысления личности / А. М. Сагалаев, В. М. Крюков. - Томск : Изд-во науч.-техн. лит., 2004. - 208 с.
Лухтанов, А. Г. Алтайское притяжение : очерки по истории Восточно-Казахстанской области / А. Г. Лухтанов. - Усть-Каменогорск : Медиа-Альянс, 2006. - 459 с.
Лухтанов, А. Г. Большой сибирский дедушка Григорий Потанин / А. Г. Лухтанов // Лухтанов А. Г. Алтайское притяжениеочерки по истории Восточно-Казахстанской области / А. Г. Лухтанов. - 2006. - С. 99
Артыкбаев, Ж. О. Среднее Прииртышье : в контексте проблем истории Евразийских степей (этноисторический и этноархеологический опыт исследования) / Ж. О. Артыкбаев. - Павлодар : ЭКО, 2007. - 267 с.
Наследие ученых Казахстана. Глобализация современного образования: международный опыт и перспективы развития : сборник докладов международной научно-практической конференции (12-13 сентября 2007 г.). - Усть-Каменогорск : [б. и.], 2007 Ч. 3. - 246 с.
Потанин Григорий Николаевич / Управление архивов и документации Восточно-Казахстанской области ; Государственный архив Восточно-Казахстанской области. - Усть-Каменогорск : Б. и., 2012. - 400 с.
Семенов-Тян-Шанский П. П. Путешествие в Тянь-Шань / П. П. Семенов-Тян-Шанский : Путешествие по Казахстану / Г. О Потанин. Т. 10 / Потанин Г. О. - М. : Слово/Slovo, 2014. - 512 с. - (Библиотека русских путешествий).
Игибаев, С. Актуальные проблемы истории Казахстана = Қазақстан тарихының өзекті мәселелері : монография / С. Игибаев. - Өскемен : Берел - С. Аманжолов атындағы ШҚУ, 2021. - 346 с.
Каланчина, Ирина. Листая жизнь-страницу за страницей... / И. Каланчина Т. 13. - Усть-Каменогорск : ВКПК Арго, 2023. - 300 с. - (Звено Алтая).

Мақалалар-Статьи

Таңатарова Ж. Т. Григорий Потанин - қоғамдық-саяси қайраткер / Ж. Т. Таңатарова // Қазақ Ұлттық Университетінің хабаршысы. Тарих сериясы. - 2006. - №1. - Б. 141-144
Таңатарова Ж. Т. Г. Н. Потанин және қазақ зиялылары / Ж. Т. Таңатарова // ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы. - 2006. - №2. - Б. 194-198
Таңатарова Ж. Т. Г. Потаниннің Тибет аймағы мен Қытайға жасаған екінші саяхаты / Ж. Т. Таңатарова // Қазақ өркениеті=Казахская цивилизация. - 2006. - №2. - Б. 5-12
Таңатаров Ж. Потанин және халық ауыз әдебиеті / Ж. Таңатаров // Қазақ тарихы. - 2006. - №3. - Б. 17
Таңатаров Ж. Григорий Потанин және Сiбiрдегi саяси топтар / Ж. Таңатаров // Қазақ тарихы.- 2007.- N 3.- Б. 75-77
Қорғасбаева М. Потанин - қазақ фольклорын зерттеуші / М. Қорғасбаева // Мектептегі ғылыми жұмыс = Научная работа в школе. - 2010. - N 1. - Б. 31-34.
Омаров, Д. "Бұл халықтың рухани мұрасы өміріне тірек болуға әбден жарайды" / Д. Омаров // Мәдениет жаршысы = Вестник культуры. - 2010. - N 8. - Б. 22-23.
Мұхтарханқызы, З. Потаниннің есімі әр қазаққа жылы естіледі / З. Мұхтарханқызы // Дидар. - 2010. - 2 қыркүйек. - Б. 7.
Тоқсанбай, Қ. "Сібірдің құрметті ақсақалы" / Қ. Тоқсанбай // Егемен Қазақстан. - 2010. - 22 қыркүйек. - Б. 6.
Мұхтарханқызы, З. Шығыста жүргізілген зерттеулер / З. Мұхтарханқызы // Өскемен. - 2010. - № 29. - Б. 6. ; № 30. - Б. 6.
Орсаринова, А. Сібірлік ақсақал - Потанин / А. Орсаринова // Өскемен. - 2010. - № 41. - Б. 6.
Асқаров, Е. Таңғажайып Тарбағатай: Потанинді таңғалдырған өлке / Е. Асқаров // Дидар. - 2012. - 30 наурыз. - Б. 12.
Потанин кім еді? : [Өскеменде осы есімді көше бар.] // Менің өлкем. - 2012. - 15 қараша. - Б. 8.
Өскембаев, Қ. Әлімхан Ермеков және Григорий Потанин / Қ. Өскембаев // Абай. - 2014. - №2. - Б. 36-44.
Тоқтарбаев, Е. Алаш қайраткерлерінің еңбектеріндегі салт-дәстүр мәселесі / Е. Тоқтарбаев // Дәстүр. - 2016. - №3. - Б. 2-7
Хасан С. Потанин және қазақ зиялылары / С. Хасан // Айқын. - 2016. - 29 шілде (№112). – Б. 17
Қасымов, А. Қызылтас : ( Г. Н. Потанинге арналған ) / А . Қасымов // Төр Алтай. - 2022. - № 2. - Б . 116 – 124                                                                                                                  

                                                                                        ***
Кызыкбаев, Т. Славные страницы.(О пребывании Г. Н. Потанина в г. Усть-Каменогорске) /Т. Кызыкпаев // Знамя коммунизма. - 1964. - 10 окт.
Мурзаев, Э. Г. Н. Потанин: (К 50-летию со дня смерти) /Э. Мурзаев // Из-вестия АН СССР. - 1970. - № 4. - С. 129-132.
Кобенова, К. Вклад русских ученых-фольклористов ХІX века (В. Радлова, Г. Потанина) в собирание, изучение, издание казахского фольклора. / К. Кобенова // Вестник КазГУ. Сер. филологическая. - 1999. - №32. - С. 100-103
Елисеев, И. Потанин с Березовским хотели продать Америке Сибирь: [Об одном из эпизодов жизни Г. Н. Потанина] / И. Елисеев, А. Брыночка // Семь дней. - 2000. - 22 сент. - С. 6
Лухтанов, А. Исследователи казахстанского Алтая : [История нашего края дошла до нас благодаря большой заслуге наших исследователей] / А. Лухтанов // Семь дней. - 2002. - 19 июля
Гребенщиков, Г. Большой сибирский дедушка / Г. Гребенщиков // Семь дней. - 2003. - 21 февр. - С. 8
Лухтанов, А. Гавань путешественника / А. Лухтанов // Семь дней. - 2003. - 9 мая. - С. 8
Бурых, Ю. И в труде, и в радости, и в горе : [к 80-летию со дня рождения В. П. Потанина] / Ю. Бурых // Рудный Алтай. - 2006. - 14 янв. - С. 4-5
Лухтанов, А Исследователи казахстанского Алтая / Лухтанов А. // Нива. - 2006. - № 2. - С. 134-145 ; N 3. - 169-191
Торайгыров, Е. М. Историография Иртышской десятиверстной полосы / Е. М. Торайгыров // Вестник КазГУ. Сер. историческая. - 2006. - №3 (42). - С. 8-12
Жуков, П. Улица, которой нет / П. Жуков // Спектр. - 2006. - 25 мая. - С. 7
Алейник, В. Уголок первозданной природы / В. Алейник  // Заря. - 2007. - 24 март. - С. 3.
Ешмуратова, Г. В. Казахское рыболовство в трудах Г. Н. Потанина / Г. В. Ешмуратова // Вестник КазНУ. Серия историческая. – 2010
Азмухамбетов, Ш. Тайны курганных "дворцов": [о раскопках в Аксуатской долине] / Ш. Азмухамбетов // Рудный Алтай. - 2010. - 16 февр. - С. 5.
Таргынский, К. По 101-му меридиану: [об исследователе Григории Потанине] / К. Таргынский // Семь дней. - 2010. - 18 марта. - С. 9.
Долгопятова, Р. М. Путешественник, этнограф, фольклорист : к 175-летию со дня рождения русского ученого-путешественника Григория Николаевича Потанина / Р. М. Долгопятова // Мәдениет жаршысы = Вестник культуры. - 2010. - N 6. - С. 12-15.
Крутова, Н. В. Фотография, которой более 100 лет : [Г. Н. Потанина из редкого фонда ВК библиотеки им. А. С. Пушкина] / Н. В. Крутова // Рудный Алтай. - 2010. - 20 сент. - С. 6.
Кадыров, Б. Он был одним из первых евразийцев : [к 175-летию Григория Потанина] / Б. Кадыров // Казахстанская правда. - 2010. - 24 сент. - С. 13
Джуманбаева, А. Григорий Потанин - для казахского народа : [к 175-летию со дня рождения исследователя ВКО, российского путешественника Г. Н. Потанина] / А. Джуманбаева // Вести Семей. - 2010. - 14 окт. - С. 3
Бабченко, О. Сибирский аксакал : [в семейской ОБ им. Абая состоялись краеведческие чтения "Имена в истории края", посвященные 175-летию Г. Н. Потанина] / О. Бабченко // Наше дело. - 2010. - 21 окт. - С. 7.
Дурдыева, Г. А. Сибирский аксакал Григорий Потанин / Г. А. Дурдыева // Мәдениет жаршысы = Вестник культуры. - 2010. - N 10. - С. 20.
Маципуло, А. Призвание - путешествовать : [в ОБ им. А. С. Пушкина прошел краеведческий вечер, посвященный 175-летию со дня рождения исследователя края Г. Н. Потанина] / А. Маципуло // Устинка плюс. - 2010. - 21 окт. - С. 11.
Ержепбаева, Алия. Удивительная личность : [о путешественнике, ученом Г. Н. Потанине] / А. Ержепбаева // Семь дней. - 2010. - 11 ноября. - С. 3.
Дурново, И. Что может быть утрачено в наследии Потанина / И. Дурново // Рудный Алтай. - 2010. - 2 дек. - С. 7.
Сманов Б. У. Большой друг казахского народа: Григорий Потанин - ученый, этнограф, гуманист / Б. У. Сманов // Казахстанская правда. - 2011. - 30 апреля. - С. 7
Артыкбаева, Ж. О. Г. Н. Потанин о казахском народе / Ж. О. Артыкбаева // История Казахстана: преподавание в школах и вузах. - 2011. - № 6. - С. 35-38.
Хамзеева, Д. Симфонии осени / Д. Хамзеева // Мысль. - 2011. - № 10. - С. 93-95.
Нурабаева, Айгуль. Собиратель мудрости народной / А. Нурабаева // Вести Семей. - 2012. - 16 окт. - С. 3
Алиева, Г. Он открыл для Европы культуру народов Азии / Г. Алиева // Простор. - 2013. - № 12. - С. 162-168
Серикпаева, Д. М. Великий ученый : великие личности / Д. М. Серикпаева // История Казахстана: преподавание в школах и ВУЗах. - 2014. - №2. - С. 65-66.
Абдеева, Яна. Страницы великой жизни / Я. Абдеева // Нива. - 2014. - № 4. - С. 78-85
Обухов, В. Арийский проект Федора Достоевского / В. Обухов // 7 дней. - 2014. - 24 июля. - С. 7
Сухоруков, Иван. Талант Потанина / И. Сухоруков. // Мой город. - 2015. - 2 июля. -С. 15
Кабульдинов, Зиябек Аксакал с красивой душой / З. Кабульдинов // Казахстанская правда. - 2015. - 30 октября. - С. 14-15
Сердалина, С. Путешествие длиною в жизнь / С. Сердалина // Вести Семей. - 2017. - 15 августа. - С. 2 

Интернет-ресурстар

Интернет-ресурсы

Дурдыева Г .А. Сибирский аксакал - Григорий Потанин.
https://olketanu.pushkinlibrary.kz/ru/2010km/144
Толкачев Д. Чокан Валиханов и Григорий Потанин – дружба длиною в жизнь.
https://e-history.kz/ru/news/show/4255
Толкачев Д. Чокан Валиханов и Григорий Потанин – дружба длиною в жизнь.
https://www.eseur.ru/omskiy/_Chokan_Valihanov_i_Grigoriy_Potanin__drujba_dlinou_v_jizn/
Қазаққа жақын орыс ғалымы Григорий Потанин
https://e-history.kz/kz/news/show/548

Пржевальский Н.М.

Жаңартылды 06.12.2018 16:32

 Пржевальский Николай Михайлович (1839- 1888 ж.ж.) - географ.

Н.М.Пржевальский өткен ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген ұлы географ, ол-жаратылысты тәжірибе жүзінде зерттеп танудың атасы.

Николай Михайлович Европа ғалымдарының аяғы баспаған Орталық Азияның табиғаты мен оның байтақ даласын бірінші болып зерттеген ғалым. Ол үздіксіз 20 жыл жорықта болып, құпиялы жердiң сырын ашуды мақсат тұтты.

Сөйтiп, атақты саяхатшы Орталық Азияны зерттеудiң негiзiн жасап, кейiнгi шыққан саяхатшы ғалымдарға жол көрсеттi.

Н.М.Пржевальский 1839 жылы Смоленск облысы, Кимборы деревнясында туған. Пржевальскийдің жанұясы ауқаттылар қатарында болғандықтан, ол жастайынан ешнәрседен мұқтаждық көрмейді. Кішкене Коля жас кезінен-ақ өте пысық, өткір, әр нәрсеге зейінді болып өседі.

Оның алғашқы ұстаздары анасы Елена Алексеевна мен нағашысы Павел Алексеевич болған. Бірақ ол үй ішінен үйренген білімді місе тұтпайды. Баланың бұл тілегін анасы сезеді, сөйтіп он жасар Николай мен інісі Владимир екеуі бірден гимназияға емтихан тапсырады. Ол 1855 жылы 16 жасында гимназияны бітірген соң, әскери қызметке түседі. Бес жыл әскери қызмет атқарады.

1860 жылы әскери қызметтен босанып, жоғарғы штабтың академиясына түсуге мүмкіндік алады. Мұнда болашақ саяхатшы үш пәнді (тарих, география, жаратылыстану) өте жақсы зерттеп, өзінің мамандығын осыларға бейімдейді.

Сондай-ақ, ол жақсы оқумен қатар, баспасөз ісіне де қатынасады. Сөйтіп 1862 жылы "Аңшының күнделігі" атты мақаласы жарық көреді. Әдемі көркем тілмен жазылған бұл мақаласы саяхатшының әскери қызметте жүргендегі басынан кешірген уақиғаларды суреттеуге арналған еді. Бұл мақала Пржевальскийді бірінші рет көпшілікке таныстырады.
Ал "Амур өлкесін әскери статистикалық шолу" еңбегі Пржевальскийді ғалымдар дүниесімен таныстырып, оның география қоғамына мүше болып өтуіне себепші болады.

Н.М.Пржевальский әскери академияны 1963 жылы бітірген соң Варшавадағы юнкер мектебіне оқытушы болып тағайындалады. 1867 жылы Варшавадан Петербургке келіп, Қиыр Шығыстың ең бай Уссури өлкесін зерттеуге аттанады. Атақты саяхатшы 1870 жылы "Уссури өлкесіне саяхат" деген көркем тілмен жазылған өзінің алғашқы қорытынды зерттеу еңбегін шығарады.

Сол жылы Монғолияға саяхат жасады. Атақты ғалым бұл сапарында көк өзенге жетіп кері қайтады. Гоби шөлінің жаратылысын, географиясын жете зерттеу мақсатымен орталық жерін кесіп өтіп, оңтүстік шетінен теріскейіне дейін аралап шығады. "Монғолия және таңғұт жұрты" атты шығармасы оның Орталық Азияға жасаған бірінші жорығының қорытындысы еді. Орталық Азияның географиясын, халқын тануда жаңалық берген бұл шығарма өткен ғасырдағы оқымысты-ғалымдарға елеулі ықпалын тигізді және география-зерттеу-жұмысының сарқылмайтын бұлағы болып табылды.

1876 жылы Жетісу өлкесі арқылы Орта Азияның екінші жорығына шығады. Бұл сапарынан кейін "Құлжадан Тань-Шанның аржағына, Лоб-норға дейін" атты еңбегінде Қашқар өлкесімен қоса, Лоб-нор мен Алтын-таудың сырын ашып ғылыми жүйемен суреттеп жазды.

Осы сапарда күн-түн демей жұмыс істеген саяхатшының халі әлсіреп науқасқа шалдыққан соң, жол бастаушысы Зайсандық Мырзаш Алдияров ғалымды Құлжадан Зайсанға 1877 жылдың күз айында алып келеді. Үш ай аралығында Зайсан дәрігерлерінің көмегімен науқасының беті қайтқан соң, сапарға тағы шықпақшы болған саяхатшыны Петербургтен келген телеграмма тоқтатады, ол туған елі Ресейге қайтады.

Араға бір жыл салып ол Орта Азияға үшінші, Тибетке бірінші (1879-1880 жж.) жорығын Зайсан қаласынан бастаған. Бұл жолы да осы өңірдің қыр-сырын жақсы білетін жиһанкез Мырзаш Алдияров Пржевальскийдің атқосшысы болады. Сөйтіп, Зайсаннан Кендірлік ауылы арқылы Майқапшағай өңірімен Тибетке бет алады. Осы сапардан соң жарық көрген "Зайсаннан Хами арқылы Тибетке және Сарыөзеннің бас ағасына" атты зерттеу еңбегінде біздің Зайсан өлкесіне, оның таулы қыраттары мен құмды ойпаттарына, табиғатына байланысты өсетін өсімдіктеріне ерекше сипаттама берді.Cондай-ақ Орта Азия халықтарының өмірі мен тұрмысына, мәдениетіне баса назар аударылып, этнографиялық жағдайлары қызықты баяндалған.

Пржевальскийдің 1888 жылғы сапарында Тянь-Шань таулары арқылы Тибетті зерттеп Лхасаға дейін бару мақсаты сәтсіздікке ұшырап, абайсызда уланған су ішіп, Ыстықкөл маңында әйгілі саяхатшы қазан айының 20 күні дүниеден өтеді. Өз өтініші бойынша денесі Ыстықкөлдің жағасына жерленеді.

Н.М.Пржевальскийдің ғылымға қосқан үлесі үшін Берлиннің, Лондонның, Италия мен Шведтің географиялық қоғамдары өздерінің жоғары дәрежелі медальдарымен наградталған.

Зайсан жұрты орыстың ұлы саяхатшысын еске алып, пір тұтады. Зайсанда болған кездерінде тоқтаған үйінде мемориалды тақтайша орнатылып, ол үй музейге айналған.

1959 жылы саяхатшының туғанына 120 жыл толу мерекесіне байланысты Зайсан қаласындағы ежелгі саябақ Пржевальский саябақ деп аталды. Саябақ алдына ескерткіш - бюст орнатылды. Тибетке бет алған сапарында тоқтаған ы Кендірлік ауылында (қазіргі Сартерек) саяхатшы ғалымның атымен аталған онжылдық мектеп бар.

Н. М. Пржевальский шығармалары

Произведения Н. М. Пржевальского

Пржевальский, Николай Михайлович. Из Зайсана через Хами в Тибет и на верховья Желтой реки [Текст] / Н. М. Пржевальский ; ред. и вступ. ст. Э. М. МурзаевА. - М. : ОГИЗ : Географгиз, 1948. - 406 с.

Пржевальский, Николай Михайлович. Путешествие в Уссурийском крае 1867-1869 гг. [Текст] / Н. М. Пржевальский ; [ред. Б. В. Юсов]. - Москва : Географгиз, 1947. - 310 с.

Пржевальский Н. М. Путешествие в Усурийском крае 1867-1869 гг. От Кяхты на истоки Желтой реки [Текст]. Т. 11. - М. : Слово/Slovo, 2014. - 800 с.

Н. М. Пржевальский туралы әдебиет

Литература о Н. М. Пржевальском

Марғулан Ә. Н. М. Пржевальский - саяхатшы, ғалым [Мәтін] / Ә. Марғулан. - Алматы : [б. и.], 1951. - 127 б.

Баяндин Н. Географиялық ашулар [Мәтін] : Мектеп балаларына арн. / Баяндин Н. - Алматы : Мектеп, 1989. - 136 б.

Баяндин Н. Географиялық ашулар [Мәтін] / Н. Баяндин. - Алматы : Мектеп, 1970. - 143 б.

Қарасаев Ғ. Қазақстанның Шығыс өңірі ХVIII-XX ғасыр басындағы Батыс орыс зерттеушілері шығармаларында, ғылыми-көпшілік басылымдары деректерінде [Мәтін] : тарихнамалық бағыт / Қарасаев Ғ. - Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 396 б.

Зайсан ауданының географиясы [Мәтін] : хрестоматия / құраст.: Ысқақова Г. Б. - Алматы : [б. и.], 2016. - 112 б. (Введено оглавление)

***

Каратаев Н. М. Николай Михайлович Пржевальский: первый исследователь природы Центральной Азии [Текст] / Н. М. Каратаев ; ред. С. В. Калесник. - М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1948. - 284 с.

Анучин, Дмитрий Николаевич. О людях русской науки и культуры [Текст] : (статьи, некрологи и заметки) / Д. Н. Анучин. - М. : Географгиз, 1952. - 335 с.

Агапов, Сергей Васильевич. Географический словарь [Текст] : научное издание / С. В. Агапов, С. Н. Соколов, Д. И. Тихомиров. - М. : Просвещение, 1968. - 246 с.

Памятники монументального искусства Восточно-Казахстанской области:(Путеводитель по памятным местам Восточного Казахстана).- Усть-Каменогорск: Б.и., 1984.- 21 с.: фото.

Памятники монументального искусства Восточно-Казахстанской области [Текст] : (Путеводитель по памятным местам Восточного Казахстана). - Усть-Каменогорск : Б.и., 1984. - 21 с.

Козлов И.В. Великий путешественник.- М.: Мысль, 1985.- 144 с.,

История государства Российского: Жизнеописания. XIX век. Вторая половина / Авт.- сост. М.А. Опалинская, С.Н. Синегубов, А.В. Шевцов.- М.: Книжная палата, 1998 .- 720 с.

История государства Российского [Текст] : - М. : Книжная палата, 1998. - 720 с.
Николай Михайлович Пржевальский: (1839-1888 гг.)// Географы и путешественники.-М., 2000.- .376 – 389 с

Лухтанов А. Г. Алтайское притяжение [Текст] : очерки по истории Восточно-Казахстанской области / Лухтанов А. Г. - Усть-Каменогорск : Медиа-Альянс, 2006. - 459 с.
Обухов, Вадим Геннадьевич. Схватка шести империй [Текст] : битва за Синьцзян / В. Г. Обухов. - М. : Вече, 2007. - 510 с.

Н. М. Пржевальский туралы мерзімді баспасөзде жариялау

Публикации о Н. М. Пржевальском в периодической печати

Сырымбетов С. Әріден басталған [Мәтін] : [Н. Пржевальскийдің Зайсанға саяхаты туралы] / С. Сырымбетов // Коммунизм туы . - 1967. - 27 май

Жеңсеханов М. Ғалым, саяхатшы туралы екінші сөз [Мәтін] : [орыстың ұлы саяхатшысы Н. Пржевальскийдің туғанына 150 жыл] / М. Жеңсеханов // Достық. - 1987. - 21 май

Ақаев С. Ұлы саяхатшы, географ, зерттеуші Н. Пржевальскийдің туғанына 150 жыл [Мәтін] / Ақаев С. // Лениншіл жас. - 1989. - 11 апрель

Баяндин Н. Бар өмірін Азияға арнаған [Мәтін] : [орыстың ұлы саяхатшысы Н. Пржевальскийдің туғанына 150 жыл] / Н. Баяндин // Социалистік Қазақстан. - 1989. - 11 апрель

Байхонов С. Пржевальский жылқысы [Мәтін] : хикаят / Байхонов С. // Жұлдыз. - 2008. - №9.- Б.18-46.

Тоққарин Д. Географиялық қоғамның бағыты [Мәтін] / Тоққарин Д. // Ертіс өңірі. - 2008. - 30 сәуір.- Б.12.

***

Проскурин В. На земле казахстанской: (Воспоминания о посещении Н.М. Пржевальским Восточного Казахстана)// Рудный Алтай.- 1978.- 28 июня.
Аубакиров Ж. Николай Михайлович Пржевальский:// Вестник АН КазССР.-1953.-№11.-С.41-45.

Гусляров Е. У Пржевальского:)// Ленинская смена.-1983.-15 сент.

Гусляров Е. У Пржевальского [Текст] / Гусляров Е. // Ленинская смена. - 1983. - 15 сент. - С.

Юсов Б.В. Николай Михайлович Пржевальский.-М.: Просвещение, 1985.-95 с.

Николай Михайлович Пржевальский (1839-1888 гг.)// Первые исследователи края: -Усть-Каменогорск, 1993.-С.13-15.

Кешина И. О причинах гибели великого путешественника Николая Пржевальского// Медицинская газета.- 1995.-N17.-С.16; N19.-С.16.

Николай Михайлович Пржевальский //Великие путешественники.- СПб. 2000.- 537-540 с.
Лухтанов А. Пржевальский в Зайсане: // Рудный Алтай.- 1999.-24 апр

Цендина А. Открытие Тибета: Европейские ученые - исследователи великой и таинственной ветви восточной цивилизации // Азия и Африка сегодня.- 2001.-N5.-С.51-59.
Щербаков Б. Земля очарования: // Деловой Усть-Каменогорск http://www.aaa.kz.- 2002.-N1.-С.32-33.

Лухтанов А. Исследователи казахстанского Алтая: // Семь дней.- 2002. - 19 июля. - С.8; 26 июля. -С.8; 2 авг. - С.8; 9 августа. - С.10.

Лухтанов А. Исследователи казахстанского Алтая [Текст] : / Лухтанов А. // Семь дней. - 2002. - 19 июля

Лухтанов А. Гавань путешественника // Семь дней.- 2003. - 9 мая. - С. 8.

Веретенникова С. Сенсационные находки [Текст] / Веретенникова С. // Рудный Алтай. - 2004. - 19 окт. - С. 4

Лухтанов А. Г. Гонка за ревенем [Текст] / Лухтанов А. Г. - Усть-Каменогорск : Медиа - Альянс, 2006. - С. 151

Лухтанов А. Г. Зайсан - гавань путешественников [Текст] / Лухтанов А. Г. - Усть-Каменогорск : Медиа - Альянс, 2006. - С. 195

Лухтанов А. Г. Н. М. Пржевальский в Зайсане [Текст] / А. Г. Лухтанов. - Усть-Каменогорск : Медиа - Альянс, 2006. - С. 119

Штульберг А. По следам пропавшей экспедиции [Текст] / Штульберг А. // Простор һttp://prostor.samal.kz. - 2006. - №2. - С. 166-170

Сырдыбаев Т.Т. Центрально европейские ученые-исследователи о кыргызах и кыргызстане [Текст] / Сырдыбаев Т.Т. // Вестник КазНУ. Сер. историческая. - 2007. - №3. - С. 36-43.

Записки Усть-Каменогорского филиала Казахского Географического Общества [Текст] : международная научно-практическая конференция (27-28 октября 2009 г.) : сборник статей / отв. ред. А. В. Егорина. - Усть-Каменогорск : [б. и.], 2009. - 243 с.

Терещенко, Алексей. Охота за жемчужиной короны [Текст] / Алексей Терещенко // Вокруг света. - 2010. - N 1.- С.112-119

Иминов С.А. Николай Пржевальский в Восточном Туркестане [Текст] / С. А. Иминов // География в школах и ВУЗах Казахстана. - 2013. - №3.-май-июнь. - С. 43-46 ; География в школах и ВУЗах Казахстана. - 2013.; №4. - С. 55-57

Интернет ресурстар

Интернет ресурсы:

Пржевальский Николай Михайлович [электронный ресурс] [биография, экспедиции, открытия, фото] : сайт. – Режим доступа : http://przhevalsky.ru (05.12.2018)

Великий русский путешественник Николай Михайлович Пржевальский [электронный ресурс] [биография] : сайт. - Режим доступа : https://topwar.ru/18085-russkiy-puteshestvennik-nikolay-mihaylovich-przhevalskiy.html (05.12.2018)