Өлке зерттеушілері
Логинов О. В.
- Жаңартылды 17.06.2026 10:56
Логинов Олег Витальевич (1961) – биолог, зоолог, эколог, қар барысын зерттеуші, анималист-фотограф, суретші.
1961 жылы 9 мамырда Гранитогорск қаласында (Жамбыл облысы) дүниеге келген.
1981–1986 жылдары Томск мемлекеттік университетінің биология-топырақ факультетінде білім алған (зоология кафедрасы).
1986–1989 жылдары Алматы хайуанаттар бағына жолдамамен жіберіліп, сол жерде Қазақстандағы қар барысын (Panthera uncia) зерттеу, мониторинг жүргізу және қорғау жұмыстарын бастаған. Осы кезеңде Зоология институтымен, Қазақ КСР Ғылым академиясының Сейсмология институтымен, Мәскеу, Харьков, Тула және басқа да хайуанаттар бақтарымен ынтымақтастық орнатқан. Мәскеу мен Киевте өткен екі ғылыми конференцияға қатысқан.
1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басынан бастап ел аумағында қар барысын зерттеу, мониторинг жүргізу және қорғау жұмыстарымен ауқымды түрде айналысқан. 1989–1990 жылдары Тула зооэкзотариумында ветеринар дәрігер болып жұмыс істеп, Николай Дроздовпен бірге «Жануарлар әлемінде» телебағдарламасының қонағы ретінде қатысқан.
1992–1993 жылдары Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) жанындағы Түрлерді сақтау комиссиясының (SSC) мүшесі болған, сондай-ақ сирек кездесетін жануарларды көбейту жөніндегі мамандар тобының (CBSG) құрамында қызмет атқарған.
1993 жылы Ирина Логиновамен бірлесіп қар барысын сүйетіндерге арналған «Ирбис» экологиялық клубын ұйымдастырған. Клуб негізінде бақылау жүргізу, жарияланымдар шығару және ағартушылық қызметпен айналысатын желі қалыптастырылды. Қоғам мен үкіметтердің қар барысын және оның мекен ету ортасын қорғау мәселесіне назарын аударту мақсатында бұқаралық ақпарат құралдарында көптеген мақалалардың авторы болып табылады.
1995–1996 жылдары Өскемен қаласында «Беловодье» экологиялық бірлестігін ұйымдастырған.
2000 жылы 12 желтоқсанда Олег Логинов қар барысы бойынша маман ретінде Шыңғыс Айтматовтың туған күніне шақырылған. Жазушымен бірге республикалық теледидар бағдарламасына қатысқан.
2005–2006 жылдары Өскемен қаласында «Природа в Вашем Доме» экологиялық газетінің тең құрылтайшысы және бас редакторы болған.
2009 жылы Өскемен қаласындағы «Snow Leopard Fund» қоғамдық қорының жетекшісі болды. Қор қар барысы мен таулы аймақтардағы басқа да жануарларды сақтау мақсатында экологиялық, мониторингтік және ағартушылық бағдарламаларды жүзеге асырады.
Ол Қазақстандағы қар барысын сақтау стратегиясының авторларының бірі болып табылады. Бұл құжат түрді қорғау жөніндегі мемлекеттік және халықаралық саясатты қалыптастыруға бағытталған.
Оның жетекшілігімен Шығыс Қазақстандағы қар барысы мен таулы аймақтарда мекендейтін басқа да сирек кездесетін жануарлар түрлеріне фотомониторинг жүргізу жобалары жүзеге асырылуда. Жануарларды есепке алу мен бақылау әдістері енгізіліп, ғылыми және табиғат қорғау ұйымдарымен бірлескен жобалар атқарылуда.
Экспедициялық зерттеулер барысында Шығыс Қазақстанның таулы өңірлерінде қар барысының, манулдың және басқа да сирек жануарлардың таралуы туралы жаңа деректер алынған.
2011 жылы Ирина Логиновамен бірлесіп қар барысына арналған ағылшын тіліндегі «IRBIS – The Snow Leopard» фотоальбомын дайындап, жарыққа шығарған. Басылымда Қазақстандағы қар барысының популяциясы, таралу аймағы, биологиясы және оны қорғау мәселелері қамтылған.
2013 жылы қордың бастамасымен аталған кітап-альбомның орыс тіліндегі нұсқасы шығарылып, ол білім беру және табиғатты қорғау жобаларында пайдаланылған.
Ол «Мифы, легенды и сказки о снежном барсе», «Животный мир гор Казахстана», «Ирбис – символ Казахстана» (орыс, қазақ және ағылшын тілдерінде) сияқты ғылыми-көпшілік және табиғат қорғау бағытындағы бірқатар басылымдардың тең авторы әрі құрастырушысы болып табылады. Қор басылымдарының көркемдік безендірілуі мен иллюстрациялық сүйемелдеуін әзірлеуге қатысып, жануарларды өз түсірген фотосуреттері арқылы пайдаланған.
Ғылыми және табиғат қорғау қызметінен бөлек, ол жабайы табиғат фотографы және анималист-суретші ретінде танымал. Фотокөрмелер мен жеке кескіндеме көрмелерін өткізеді. Оның туындылары Қазақстанда және шетелде қойылып, музейлер мен жеке коллекцияларда сақталған.
О. В. Логиновтың еңбектері
Труды Логинова О. В.
Логинов, О. Барыс - Қазақстанның символы = Ирбис - символ Казахстана = Irbis-A symbol of Kazakhstan / О. Логинов, И. Логинова. - Өскемен : [б. и.], 2022. - 104 б.
Loginov, O., Loginova I. IRBIS - The Snow Leopard. - Kazakhstan : Snow Leopard Fund, 2011. - 160 p. : ill.
Логинов, О. Снежный барс. Символ небесных гор : книга о живом символе нескольких суверенных государств, республик и городов / О. Логинов, И. Логинова. - Усть-Каменогорск, 2009. - 167 с.
Логинов, О. Ирбис - Снежный Барс : фотоальбом / О. Логинов. - Усть-Каменогорск, 2013. - 328 с.
Логинов, О. В. Мифы, легенды и сказки о снежном барсе : сказания / О. В. Логинов, И. В. Логинова. - Усть-Каменогорск, 2022. - 70 с.
Логинов, О. В. Животный мир гор Казахстана : фотоальбом / О. В. Логинов, И. В. Логинова. - Усть-Каменогорск, 2022. - 106 с.
Логинов, О. Ирбис - символ Казахстана / О. Логинов, И. Логинова. - Усть-Каменогорск, 2022. - 104 б.
Мерзімді басылымдардағы мақалалар
Публикации в периодических изданиях и сборниках
Loginov, O.Guardians of the Irbis, Our Beloved Snow Leopard // Natural Built Social Environment Health. - 2025. - Vol. 1, № 5.
Логинов, О. Снежные барсы не знают границ / Логинов О. // Рудный Алтай. - 1994. - 10 декабря
Логинов, О. Восточно-Казахстанское отделение социально-экологического союза / Логинов О. // Городская газета. - 1995. - №10(март)
Авторлармен бірігіп шығарған мақалалары
Статьи, вышедшие в соавторстве
Логинова, И. Кто защитит снежных барсов / Логинова И., Логинов О. // Городская газета. - 1994. - №45 (ноябрь)
Логинова, И. Продолжать дело Панкратьева : [судьба Панкратьевского сада] / И. Логинова ; фото О. Логинов // Семь дней. - 2009. - 2 июля. - С. 5.
Логинова, И. Туристический край : [о Катон-Карагайском государственном природном парке] / И. Логинова // Семь дней. - 2009. - 31 дек. - С. 4.
Логинова, И. Охотник за прекрасным : [о писателе-натуралисте В. Н. Нетисове] / И. Логинова, О. Логинов // Семь дней. - 2010. - 25 ноября. - С. 4.
Логинова, И. Таежная Черемшанка : [история с. Черемшанка] / И. Логинова, О. Логинов // Семь дней. - 2010. - 4 ноября. - С. 9.
О. В. Логинов туралы әдебиет
Литература о Логинове О. В.
Ляпунова, И. Олег Логинов: "Фотография - это искусство" / Ляпунова И. // Семь дней. - 2007. - 27 июля. - С. 4.
Козловская Ю. Тигров уже нет, и снежный барс может исчезнуть : [об общественном фонде Snow Leopard Fund] / Ю. Козловская // Устинка плюс. - 2009. - 24 дек. - С. 5.
Козловская, Ю. Металлический тигр защитит краснокнижных животных : [об охране редких животных ВКО] / Ю. Козловская // Устинка плюс. - 2010. - 21 янв. - С. 6.
Кратенко, А. Фотоателье в горах : [получены первые снимки обитателей Алтайских гор автоматическими фотовидеокамерами] / А. Кратенко // Рудный Алтай. - 2013. - 8 янв. - С. 6.
Исаева, Александра. Неуловимые обитатели гор... : [в Восточно-Казахстанской областной детско-юношеской библиотеке (ВКОДЮБ) состоялась презентация книг супругов-ученых Олега и Ирины Логиновых "Животный мир гор Казахстана", "Ирбис - символ Казахстана", "Мифы, легенды и сказки о снежном барсе"] / А. Исаева // Рудный Алтай. - 2022. - 12 июля.- С.4.
Сапаргалиев, Т. По следам снежного барса : [фотовыставка Олега Логинова в Усть-Каменогорске] / Т. Сапаргалиев // Рудный Алтай. - 2026. - 22 января (№4).- С.8.
Сапаргалиев, Т. Поднебесное ханство снежного барса : [фотовыставка в ВКО историко-краеведческом музее] / Т. Сапаргалиев // Рудный Алтай. - 2026. - 26 февраля (№9).- С.8.
Сапаргалиев, Т. Тигры как символ дружбы между странами / Т. Сапаргалиев // Рудный Алтай. - 2026. - 4 июня (№23).- С.10.
Котухов Ю. А.
- Жаңартылды 22.01.2025 16:08
Котухов Юрий Андреевич (1935 ж.т.) - ботаник, Алтай ботаникалық бағының жетекші ғылыми қызметкері.
16 қаңтар 1935 жылы Алтай өлкесінің Алтай ауылында колхозшылар отбасында дүниеге келген. Алты жасында ата-аналары Шығыс Қазақстан облысының Лениногорск қаласына (қазіргі Риддер қ.) көшеді. Орта мектепті аяқтаған соң ол Алтай ботаникалық бағында бірнеше жыл жұмыс істейді. 1965 жылы Ю. А. Котухов Алматы қаласындағы Қазақ мемлекеттік университетінің «Биология» мамандығын тәмамдайды. Оның мұғалімдері керемет ботаниктер В. С.Корнилова, В. В. Фисюн, Н. Х. Кармышева болды. Ол өзінің алғашқы Cystopteris almaatensis түрін бесінші курс студенті болған кезінде сипаттады. Оқуды бітіргеннен кейін Лениногорск қаласына (қазіргі Риддер қ.) оралады. Қазақстан Республикасының Алтай ботаникалық бағында ол 1965 жылдан бастап, алдымен кіші ғылыми қызметкер, 1970 жылдан бастап аға ғылыми қызметкер, 1986 жылдан бастап жетекші ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді.
Ю. А. Котуховтың ғылыми қызығушылықтарының негізгі саласы ботаника болып табылады: дәнді дақылдар систематикасы, флористика; Шығыс Қазақстанның табиғи флорасының пайдалы өсімдіктерін енгізу және бейімдеу. Оның басшылығымен Қазақстанның ботаникалық бақтарындағы ең көлемді және маңызды өсімдіктердің бірі болып саналатын өсімдіктердің бірегей коллекциясы құрылды. Ол табиғи флорада жиналған 3000-нан астам түрді, пішіндерді және үлгілерді сынақтан өткізді. Ю. А. Котухов 70 мыңнан астам парақтан тұратын қазақ Алтай өсімдіктерінің бірегей гербарийін жинады. Оның жинақтары жиналған материалдың толықтығы әрі сапасымен ерекшеленеді. Көптеген онжылдықтар бойы ол Poaceae (Еlytrigia, Stipa, Elymus, Еlymotrigia, Agropyron, Agrotrigia) таксономиясымен, сондай-ақ Allium, Gagea, Thalictrum тұқымдарымен айналысады. Ол ғылым үшін 53 жаңа түрді сипаттап, Қазақстан үшін 200-ден астам жаңа түрді тапты. Көпжылдық флористикалық зерттеулерді Ю.А. Котухов Батыс, Оңтүстік, Қалба Алтай, Сауро-Манрак жоталарында және Зайсан бассейнінде жүргізді. Осы зерттеулердің материалдары бойынша Қазақстандық Алтайдың тамырлы өсімдіктерінің флорасына түгендеу жүргізіліп, Батыс, Оңтүстік, Қалба Алтайы, Сауро-Манрак және Зайсан ойпатының кадастрлары жасалды. Ю. А. Котуховтың нақтыланған деректері бойынша Қазақстандық Алтай флорасының 2450 түрі бар.
1990 жылдан бастап Юрий Андреевич Шығыс Қазақстан флорасының биологиялық түрлілігін сақтау проблемасын әзірлеумен айналысады, оның негізгі бағыттары табиғат пен мәдениеттегі сирек кездесетін, жойылып кету қаупі төнген және эндемикалық өсімдіктердің экологиясы мен биологиясын зерттеу, қарқынды азайып бара жатқан немесе жойылып кету қаупі төнген түрлерді реинтродукциялау принциптерін әзірлеу болып табылады. Оның басшылығымен және тікелей қатысуымен Шығыс Қазақстанның ең сирек кездесетін 40 түрінің экологиясы, биологиясы және популяцияларының қазіргі жағдайы зерттелді, өсіру әдістері пысықталды және қазіргі уақытта 150-ден астам түрі мен формасы бар Шығыс Қазақстанның сирек өсімдіктерінің коллекциясы жиналды. Сондай-ақ, ол жойылып кету қаупі төнген өсімдіктерді реинтродукциялаудың оңтайлы нұсқаларын әзірледі. Юрий Андреевич Котухов 200-ден астам ғылыми еңбек пен бес монографияның авторы. 2013 жылы Ю. А. Котуховқа «Еңбек Даңқы», «Қазақстан Даңқы» ордені және «Жыл маманы» Ұлттық сертификаты табысталды. Ол Риддер қаласының құрметті азаматы.
Ю. А. Котуховтың ғылыми еңбектері
Научные труды Ю. А. Котухова
Кітаптар – Книги
Котухов, Ю. А. Дополнение к «Флоре Казахстана», II / Ю.А. Котухов // Ботанические материалы Гербария Ин-та ботаники КазССР. - Алма-Ата. 1971. Вып. 7. С. 10-14.
Котухов, Ю. А. Папоротники Восточного Казахстана и их интродукция : диссертация ... кандидата биологических наук : 03.00.05. - Алма-Ата, 1984. - 203 с.
Флора Восточного Казахстана / [Б. В. Щербаков, Л. И. Щербакова, Ю. А. Котухов и др.; Отв. ред. И. О. Байтулин]; АН КазССР, Ин-т ботаники. - Алма-Ата : Гылым, 1991. - 182.
Котухов, Ю. А. Флора сосудистых растений Западно-Алтайского заповедника / Ю. А. Котухов , А. А. Иващенко, Д. Лайман. - Алматы, 2002. - 108 с.
Котухов, Ю.А. Список сосудистых растений Казахстанского Алтая // Ботанические исследования Сибири и Казах- стана. - Кемерово: Ирбис. - 2005. - № 11. - С. 11-83.
Котухов, Ю. А. Современное состояние популяций редких и исчезающих растений Восточного Казахстана / Ю. А. Котухов, А. Н. Данилова, О. А. Ануфриева ; отв. ред. Л. М. Грудзинская, А. А. Иващенко ; ДГП "Алтайский ботанический сад", РГП "Центр биологических исслед." КН МОН РК. - Алматы : Tethys, 2009.
Котухов, Ю. А. Современное состояние популяций редких и исчезающих растений Восточного Казахстана. - Алматы : Tethys, 2009. - Кн. 2. - 2009. - 140 с.
Котухов, Ю. А. Современное состояние популяций редких и исчезающих растений Восточного Казахстана / Ю. А. Котухов, А. Н. Данилова, О. А. Ануфриева ; отв. ред. Л. М. Грудзинская, А. А. Иващенко ; ДГП "Алтайский ботанический сад", РГП "Центр биологических исслед." КН МОН РК. - Алматы : Tethys, 2009
Флористические исследования казахстанского Алтая, Саура, Манрака, Зайсанской котловины: спецвыпуск. - Усть-Каменогорск: Медиа-Альянс, 2015. - 209 с.
Орхидные Казахстанского Алтая : перспективы сохранения (методические рекомендации) / Министерство образования науки Республики Казахстан, Республиканское государственное предприятие на праве хозяйственного ведения «Алтайский ботанический сад». - Усть-Каменогорск: Медиа - Альянс, 2020. - 89 с.
Флора гор Коктау : монография о редких и исчезающих видах растений / Министерство образования науки Республики Казахстан, Республиканское государственное предприятие на праве хозяйственного ведения «Алтайский ботанический сад». - Усть-Каменогорск: Медиа - Альянс, 2020. - 185 с.
Ю. А. Котухов туралы әдебиет
Литература о Ю. А. Котухове
Агарков, А. Чудо-сад / А. Агарков // Экосфера : Восточно-Казахстанский информационно-аналитический ежегодник. - Усть-Каменогорск : Б. и., Б. г. - С. 35
Немцев, М. С. "Лениногорск литературный" : биографический справочник / М. С. Немцев. - Лениногорск: Полиграф-Сервис, 2002. - 167 с.
Черных, С. Подарок Петра Ермакова / С. Черных // Одна, но пламенная страсть / С. Черных. - Алма-Ата : Казахстан, 1986. - С. 80
Черных, С.Е. Одна, но пламенная страсть / С. Е.Черных. - Алма-Ата: Казахстан, 1986. - 160 с.
Немцев, М. С. Литературный Риддер : биографический справочник / М. С.Немцев. - Усть-Каменогорск: Медиа - Альянс, 2012. - 245 с.
Мақалалар-Статьи
Козловский, М. Узелки на память / М. Козловский, А.Старченко // Рудный Алтай. - 1995. - 14 января.
Рыльский, Н. Из племени / Н. Рыльский // Лениногорская правда. - 1997. - 22 января.
Данилова, А. И., Иващенко А. А., Нелина Н. В. Юрий Андреевич Котухов (к 85-летию со дня рождения) / А. Н. Куприянов, Л. М. Грудзинская [и др.] // Ботанический журнал. - 2020. - Т. 104, № 11/12. - С. 1802-1806.
Польских, Ф. В саду горит костер... науки / Польских Ф. // Устинка плюс. - 2004. - 19 ноября.
Троценко, Л. Два юбилея / Л. Троценко // Мой город Риддер. - 2024. - 4 января (№ 1). - С.4.
Риддер Ф. Ф.
- Жаңартылды 17.06.2025 10:18
Риддер Филипп Филиппович (1759-1838) - минералог, горный инженер, генерал-майор Корпуса инженеров путей сообщений.Родился в семье санкт-петербургского золотошвейного фабриканта, сына купца Риддера, внука шведского военного лекаря, пленённого русскими под Полтавой.
В 1775-1779 гг. обучался в Санкт-Петербургском горном училище, «где… обучался химии, минералогии, пробирному искусству, металлургии, математике, физике, механике, горному строению и черчению горных планов, читать, писать, и переводить по-французски, по-немецки, по-российски». Успешно сдав выпускные экзамены, Риддер был награждён серебряной медалью и получил аттестат об окончании учёбы.
В сентябре 1779 года был определён на службу на Колывано-Воскресенские заводы, шихтмейстером.
В начале 1780-х на Алтае пошло снижение объемов производства золота, серебра и свинца. По всему Алтаю были организованы поисковые экспедиции. Одну из них, на Западный Алтай, возглавил Филипп Риддер. Горному инженеру было всего 27 лет. Под его началом находились 12 человек, в том числе горняки, маркшейдеры, рудокопы, солдаты. Им предстояло пройти по Ульбе и Убе, сделать описания местности и совершить «прииск ископаемых и разного рода к полировке горных камней способных».
В 1785 году Риддер руководил плавильным производством на Сузунском медеплавильном заводе, где внёс ряд существенных предложений в улучшение технологии и организации работ.
31 мая 1786 года горный офицер делает в своем дневнике сенсационную запись: найдена жила с самородным золотом и роговой серебряной рудой. Одному из маркшейдеров Риддер поручает немедленно доставить образцы в Колыванскую горную экспедицию. Через несколько дней их проанализируют в лаборатории и получат феноменальный результат по содержанию цветных металлов.
Буквально спустя месяц на берегах речек Тихая и Филипповка появились первые постройки, а рудник получил название Риддерского.
Сам горный инженер был удостоен чина гиттенфервальтера: hiitten – металлург, verwalter – управитель.
За лето отряд 27-летнего горняка успел еще обследовать правобережье Ульбы, Иртыша и места на левом берегу Убы. Были открыты 39 проявлений минералов, в том числе самоцветов, 2 богатых жилы, 4 рудопроявления. В итоге более 10 из них в будущем оказались пригодны для промышленной отработки.
С 1788 года на Западном Алтае развернулись промышленные работы. Сюда прибыли плотники, кузнецы, горнорабочие, солдаты.
В 1789 году недалеко от рудника на реке Быструхе началось строительство плавильного завода.
В среднем каждые 10 миллионов пудов риддерской руды давали 1 300 пудов серебра и почти 1 миллион пудов свинца, не говоря о золоте, меди и других металлах. Таких богатых месторождений больше не находили нигде в мире.
Благодаря замечательному открытию Филипп Риддер получил новое повышение и еще 11 лет руководил разными горными предприятиями на Алтае.
В 1800 году, в 41 год, он написал прошение об отставке. Причина – чахоточная болезнь. Видимо, сказалось влияние сырых штолен и плавильных цехов. Просьбу горного офицера удовлетворили: ему пожаловали чин берггауптмана 6-го класса, или по военной классификации – полковника. Вручили орден и… скромную пенсию.
Как только болезнь отступила, деятельный человек немедленно вернулся на службу. Еще более полутора десятка лет он занимался вопросами путей сообщения на огромной территории, включая Казахстанский Алтай.
Составлял описания рек, чтобы ту же руду перевозить экономичным водным транспортом. Давал указания по изготовлению
географических карт. Собирал возле себя талантливых толковых технарей.5 января 1801 года Павел I награждает Филиппа Риддера «своей» высшей наградой – орденом святого Иоанна Иерусалимского (Мальтийским крестом).
В 1828 году, в 67-летнем возрасте, в чине генерала Филипп Риддер окончательно вышел в отставку и поселился с семьёй в Санкт-Петербурге.
В марте 1838 года Ф. Ф. Риддер скончался.
На открытом Риддером месторождении одном из крупнейших в мире и уникальнейшем по генезису был построен город, названный его именем.
Ф. Ф. Риддердың өмірі мен қызметі туралы әдебиеттер
Литература о жизни и деятельности Риддера Ф. Ф.
книги
Лениногор=Лениногорск: Фотоальбом. - Алматы: Өнер, 1986. - 120 б.
***
Алексеенко Н. В. Усть-Каменогорск / Алексеенко Н.В., 1970. - 101 с.
Розанов А. Своей работой доказать... / Розанов А. // Первороссийские мальчишки / А. Розанов. - Алма-Ата: Жалын, 1988. - С. 37
Юрасова М.К. Путь реки / Юрасова М.К., 1958. - 283 с.
Немцев, Михаил. Филипп Риддер и его время: жизнеописание с историческими отступлениями / М. Немцев, 2006. - 166 с.
Ф. Ф. Риддердың туралы мерзімді басылымдар мен жинақтардағы мақалалары
Публикации о Ф. Ф. Риддере в периодических изданиях и сборниках
Камбалов Н. Исследователь Алтая Филлип Риддер / Н. Камбалов // Знамя коммунизма. - 1957. - 15 марта
Алексеенко Н. Трагическая судьба Филлипа Риддера / Н. Алексеенко // Знамя коммунизма. - 1957. - 15 марта
Рогачева Г. Филипп Риддер и другие: к 200-летию Лениногорска / Г. Рогачева // Лениногорская правда. - 1984. - 10 марта
Гришаев В. Филипп Риддер: [Очерк об основателе г.Лениногорска] / Гришаев В. // Лениногорская правда. - 1995. - 4 ноября.
Гришаев В. Филипп Риддер / [о жизни основателя города Риддер Филиппе Риддере] // Лениногорская правда. - 1995. - 4 ноября. - С. 2
Егорова, О. Алтай вчера и сегодня : [Дневники Ф.Риддера о флоре и фауне края в 18 веке] / Егорова О. // Лениногорская правда. - 1996. - 4 сентября.
Романов В. "...В каменьях оных златые зерна...": [История открытия и освоения Риддерского рудника,г.Риддера;в т.ч. о Ф.Риддере] / Романов В. // Семь дней. - 1997. - 14,21,28 августа.
Чернышова Л. Филипп Риддер.Его жизнь и дело: [О первооткрывателе Риддер.рудника] / Чернышова Л. // Семь дней. - 1997. - 20,27 нояб., 4,11,18 декабря.
Малышева М. Фортуна Филиппа Риддера: [Очерк об открывателе Риддерского (Лениногорского) месторождения] / Малышева М., Познанский В. // Семь дней. - 1999. - 10,17,24 июня
Михеева Н. Титул барона и орден в придачу / Михеева Н. // Рудный Алтай. - 2004. - 30 октября. - С. 8
Немцев М. В тени Мальтийского креста / Немцев М. // Вестник Казцинка. - 2005. - 13, 20, 27 мая. - С. 6
Немцев М. Приискатель Риддер / Немцев М. // Простор һttp://prostor.samal.kz. - 2005. - №11. - С. 139-155
Иванова К. Историческое наследие Филиппа Риддера / Иванова К. // Рудный Алтай. - 2007. - 15 марта. - С. 3
Кратенко А. Филипп Риддер и Михаил Немцев: знакомство через 220 лет... / Кратенко А. // Рудный Алтай. - 2007. - 28 апреля. - С. 12.
Вологодская, Галина. Как начиналось биться сердце казахской индустрии : [история Риддерского рудника] / Г. Вологодская // Казахстанская правда. - 2025. - 10 января (№ 5). - С. 10 : ил.
Интернет-ресурстар
Интернет-ресурсы
Любимец Меркурия и Минервы: кто такой Филипп Риддер и что он сделал для Казахстана[Электронный ресурс] : сайт. – Режим доступа:https://www.caravan.kz/gazeta/lyubimec-merkuriya-i-minervy-kto-takojj-filipp-ridder-i-chto-on-sdelal-dlya-kazakhstana-630718/
Родословная Ф. Ф. Риддер... [Электронный ресурс] : сайт. - Режим доступа: https://proza.ru/2019/05/09/1424
Как начиналось биться сердце казахской индустрии: [Электронный ресурс]: сайт.- Режим доступа: https://kazpravda.kz/n/kak-nachinalo-bitsya-serdtse-kazahstanskoy-industrii/ (30.01.2025)
Жунисов А.
- Жаңартылды 10.12.2024 16:32
Жунисов Акаш (1927-2014 гг.) – краевед.
Акаш Жунисов родился 23 февраля 1927 года в Курчумском районе Восточно-Казахстанской области в урочище Терисайрык, на территории сельсовета Калгуты. Его отец Жунис умер, когда Акашу было всего два года. Начальное образование Акаш Жунисов получил в селе Егиндбулак (колхоз «Калинин»). Пятый класс окончил в Горной средней школе (Акбулак), а шестой и седьмой классы – в средней школе села Тугыл (Тополев-мыс) Тарбагатайского района, переехав к родственникам.
С началом Великой Отечественной войны Акаш Жунисов, не имея возможности учиться дальше, работал в колхозе «Калинин» как сельский труженик. В июне 1943 года принимал участие в строительстве плотины на реке Иртыш в Аблакетке под Усть-Каменогорском. С января 1944 года учился в фабрично-заводской школе (ФЗО) в Риддере, после чего работал в шахте, заменяя ушедших на фронт рабочих.
После войны продолжил обучение и в 1948 году окончил среднюю школу при интернате имени Жамбыла в Усть-Каменогорске. В 1950 году завершил обучение в педагогическом училище города Зайсан и получил специальность учителя начальных классов.
Акаш Жунисов посвятил 40 лет своей жизни работе учителя.
Его статьи регулярно публиковались в районных и областных газетах, а также в журналах «Білім және Еңбек» (позже «Зерде»), «Мәдениет және тұрмыс», «Балдырған» и газете «Қазақ батырлары». Летние каникулы он проводил, организуя для внуков экскурсии по историческим местам родного края, рассказывая об уникальных памятниках природы и древности.
В 1984 году в окрестностях села Каратогай была найдена каменная печать с рунической надписью, которая была передана писателю и ученому Акселеу Сейдимбекову. Эта находка вошла в сборник «Памятники Прииртышья», составленный Алтаем Аманжоловым. Позже надпись с печати была выгравирована на плитах площади Республики в Алматы.
В 1989 году он сопровождал ученых из Алматы к месту первобытной стоянки человека вблизи фермы Козыбай. Эта находка описана в книге «История Казахстана», изданной в 1994 году, как один из древнейших памятников Восточного Казахстана. Среди обнаруженных артефактов – каменные инструменты, включая рубила и орудия из кремния.
В 1982 году его статья «Вылетевшие из одного гнезда» об участниках Гражданской войны в Испании, братьях Малдыбаевых, была опубликована в областной газете «Коммунизм туы». На основе его материалов журналист Аймухамбет Касымов провел многолетнее исследование и установил, что Жакыпбек Малдыбаев был первым казахским военным летчиком.
Акаш Жунисов ушел из жизни 23 августа 2014 году. Похоронен в Алматы.
Награды:
Медаль «Еңбек ардагері» (1984);
Нагрудной знак «Халық ағарту ісінің үздігі» (1985);
Юбилейные медали к 50-летию и 55-летию Победы в Великой Отечественной войне; «1941-1945 ж.ж. соғыс ардагері» белгісімен;
Почетный знак к 80-летию школы Каратогай (1926–2006).
А. Жүнісовтың шығармалары
Произведения Жүнісова А.
Кітаптар - Книги
Жүнісұлы, А. Ұшқыр ойлар өрімі. / А. Жүнісұлы. - Алматы : Информ-А, 2010. - 304 б.
А. Жүнісовтың мерзімді басылымдарда
Публикации Жүнісова А. в периодических изданиях
Жүнісов А. Күршім аймағын билеген соңғы төре: [ХІХ ғ.басында өмір сүрген Шомат төре жайында] / Жүнісов А. // Дидар. - 1994. - 17 мамыр.- Б.
Жүнісов А. Еңбек ерте есейтті: [Соғыс жылдарынан естеліктер] / Жүнісов А. // Дидар. - 1995. - 1 шілде
Жүнісов А. Тауқыметіміз жетерліктей: [Авт. Самар ауд. ауруханасының бас дәрігері] / Жүнісов А. // Дидар. - 1995. - 28 қараша
Жүнісов А. Шығыстың екі Барағы / Жүнісов А. // Дидар. - 2003. - 20 қыркүйек.- Б.4
Жүнісов А. Жабағы төре және құсбегілік / Жүнісов А. // Дидар. - 2006. - 15 шілде.- Б.6
Жүнісов, Ақаш. Қажырлы еңбектің қайтарымы мол болды: [соғыстан кейінгі ауыл шаруашылығын қалпына келтруде еңбегімен көзге түскен майдангер А. Ыбыраев туралы] / А. Жүнісов // Дидар. - 2010. - 8 мамыр.- Б.4.
А. Жүнісовтың өмірі туралы мерзімді басылымдарда
Литература о жизни Жүнісова А. в периодических изданиях
Нұрғалиев А. Бақыт жұлдызы / Нұрғалиев А. // Коммунизм туы. - 1982. - 5 август
Зәкәрия Х. Ғибратты туындының тұсаукесері / Зәкәрия Х. // Дидар. - 2004. - 27 сәуір.- Б.4
Қалиев З. Шежірелі өлке жыршысы / Қалиев З. // Дидар. - 2006. - 4 сәуір.- Б.4
Потапов А. В.
- Жаңартылды 15.12.2022 12:51
Потапов Андрей Викторович (1923-1987 жж.) - зерттеуші, өлкетанушы, Ұлы Отан соғысының қатысушысы.
1923 жылы 25 тамызда Шығыс Қазақстан облысы, Киров ауданы (қазіргі Глубокое ауданы), Винное ауылында дүниеге келген. Оның ата-анасы егіншілікпен айналысқан. Отбасында жеті бала болған. 1931 жылдан бастап бастауыш, содан кейін Тарханка ауылының орта мектебінде оқиды, оны 1941 жылы үздік аяқтайды. Барлық ауыл ұлдары сияқты, Андрей колхоздағы жұмысқа ерте араласып, жер жырту жүргізушісі, кейінірек соқашы, шөп шабу жұмыстарын істеді. Әскерге шақырылғанға дейін екі жыл Андрей өзінің туған жері «Красный Восток» колхозында, ал оқу уақытында – Жоғарғы Үлбі жеті жылдық мектебінде тарих пәнінің мұғалімі болып жұмыс істейді.
1942 жылы 8 тамызда А. В. Потапов әскерге шақырылып, майданға жіберіледі. Батыс, Оңтүстік-Батыс, Орталық, Воронеж, Степной, 1 және 2 Украин және Беларусь майдандарында 48-ші гвардиялық атқыштар дивизиясының құрамында байланысшы ретінде шайқастарға қатысады.
1944 жылдың қазан айында А.В. Потапов Энгельс атындағы Ленинград әскери-саяси училищесіне оқуға жіберіліп, оны 1946 жылы бітірген. Гатчин қаласының әуе бөліміне партия және комсомол ұйымының хатшысы болып тағайындалады. 1948 жылы Кеңес Армиясы қатарынан босатылады. Біраз уақыт Украинадағы балалар үйінде мұғалім, орта мектепте тарих пәнінің мұғалімі болып жұмыс істейді. Герцен атындағы Ленинград мемлекеттік педагогикалық институтының тарих факультетінің сырттай бөлімінде оқуды қатар алып жүреді. Оны 1950 жылы үш жыл ішінде бітіреді. Сол жылы КСРО тарихы кафедрасы бойынша сол институттың жанындағы сырттай аспирантураға қабылданады.
Туған өлкесіне оралып, партия органдарында жұмыс істейді. 1957 жылдың қыркүйегінде Андрей Викторович Потапов КОКП тарих пәнінің оқытушысы болып бүкілодақтық инженерлік-құрылыс сырттай Институтының Өскемен консультациялық пунктіне ауыстырылады, ал кейін жаңадан құрылған Өскемен құрылыс-жол институтының (қазіргі Д.Серікбаев атындағы ШҚТУ), КОКП тарих кафедрасының аға оқытушысы оқытушы болады.
1965 жылы А. В. Потапов «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Шығыс Қазақстан облысы еңбекшілерінің әскери және еңбек ерліктері» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. Оған тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі, ал бір жылдан кейін – «КОКП тарихы» мамандығы бойынша доцент атағы берілді.
1971 жылы Потапов Өскемен педагогикалық институтына (қазіргі С. Аманжолов атындағы ШҚУ) жұмысқа ауыстырылды, онда 1983 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін жұмыс істеді.
Өмір бойы Андрей Викторович Потапов жерлес батырлар, Ұлы Отан соғысына қатысушылар туралы құжаттар жинады. Ол соғысқа қатысушыларға облыстардың орталық, республикалық, мемлекеттік мұрағаттарында және партиялық мұрағаттарда, мұражайлар мен кітапханаларда материалдар жинап, орасан зор жұмыс жасады. Соғыс тарихы бойынша көптеген әдебиеттерді, 1941-1980 жылдар аралығында облыстық «Большевик Алтая», «Коммунизм туы», «Рудный Алтай» газеттерінің басылымдарын, қалалық, аудандық, көп тиражды газеттерді оқыды.
А. В. Потапов жасаған жұмыстың нәтижесінде Кеңес Одағының Батырлары, үш дәрежелі Даңқ орденінің толық кавалерлері, Социалистік Еңбек Ерлері туралы толық мәліметтер анықталды, әйелдердің соғысқа қатысуы анықталды, көптеген естеліктер жазылды. Партизандық қозғалысқа қатысушылар туралы құжаттар жиналды.
Андрей Викторович Потапов келесі кітаптардың авторы және бірлескен авторы: Кеңес Одағының Батырлары – шығысқазақстандықтар туралы «Бесстрашные» очерктер жинағы («Қазақстан» баспасы, 1964 ж.), «Герои Советского Союза - казахстанцы» екі томдық («Қазақстан» баспасы, 1968 ж.), «Солдатская доблесть» үш дәрежелі Даңқ орденінің иегерлері туралы очерктер жинағы («Қазақстан» баспасы, 1974 ж.), «Гвардейцы фронта и тыла» монографиясы (Алма-Ата, 1974 ж.).
Андрей Викторович Потапов 1987 жылы 3 желтоқсанда 64 жасында қайтыс болды.
Ұлы Отан соғысы кезіндегі ерліктері үшін А. В. Потапов II, III дәрежелі Даңқ орденімен (1944), «Жауынгерлік еңбегі үшін» (1943) және «Батырлығы үшін» (1944) медальдарымен марапатталған.
А. В. Потаповтың шығармалары
Произведения Потапова А. В.
Кітаптар - Книги
Потапов, Андрей Викторович. Гвардейцы фронта и тыла : Рудный Алтай в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. / А. Потапов ; Усть-Каменогорский педагогический институт. - Алма-Ата : Казахстан, 1974. - 251 с.
А. В. Потаповтың қатысуымен жарық көрген басылымдар
Издания, вышедшие при участии Потапова А. В.
Бесстрашные: очерки о Героях Советского Союза из Восточного Казахстана / сост. А. Потапов. – Алма-Ата: Казахстан, 1964. – 159 с.: портр.
Герои Советского Союза - казахстанцы : В 2 т. - Алма-Ата : Казахстан, 1968. - 475 с.
Белан П.С. Доблесть солдатская: очерки / П.С. Белан, А. Потапов, С. Честнов. – Алма-Ата: Казахстан, 1974. – 335 с.: ил.
А. В. Потаповтың мерзімді басылым беттерінде жарық көрген жарияланымдары
Публикации Потапова А. В. в периодических изданиях
Потапов, А. Бессмертие / Потапов А. // Знамя коммунизма. - 1962. - 9 сент.
Потапов, А. Герой - наш земляк : [о Герое Советского Союза Харине М. Т.] / А. Потапов // Рудный Алтай. - 1963. - 8 мая
Потапов, А. Подвиг танкиста / Потапов А. // Ленинская смена. - 1963. - 9 мая
Черных, С. Начальник штаба : [о Герое Советского Союза А. Г. Попове] / С. Черных, А. Потапов // Рудный Алтай. - 1963. - 12 мая
Потапов, А. Отзовитесь друзья однополчане / Потапов А. // Знамя коммунизма. - 1963. - 4 июня
Потапов, А. Не меркнет слава / Потапов А. // Знамя коммунизма. - 1964. - 5 февр.
Потапов, А. Пятнадцатая атака : [о Герое Советского Союза Н. С. Шелихове] / А. Потапов // Знамя коммунизма. - 1964. - 11 апр.
Потапов, А. Мужество / Потапов А. // Рудный Алтай. - 1964. - 9 мая
Потапов, А. Разведчик : [о Герое Советского Союза Харине М. Т.] / А. Потапов // Знамя коммунизма. - 1964. - 20 сент.
Потапов, А. Гвардеец Балтики : [материалы на основе наградных листов о Герое Советского Союза] / Потапов А. // Рудный Алтай. - 1984. - 10 авг.
Потапов, А. Полный кавалер ордена Славы / Потапов А. // Рудный Алтай. - 1984. - 4 сентября
Потапов, А. Применительно к военным условиям / Потапов А.// Рудный Алтай. - 1986. - 22 января
А. В. Потаповтың өмірі мен шығармашылығы туралы әдебиет
Литература о жизни и деятельности Потапова А. В.
Мақалалар - Статьи
Корсунский, В. Награды и книги А. Потапова / Корсунский В. // Рудный Алтай. - 1975. - 22 февр.
Дурново, Ирина. Скромный подвиг солдата-связиста : [воспоминания ветерана, восточноказахстанского историка Андрея Викторовича Потапова о Великой Отечественной войне] / И. Дурново // Семь дней. - 2010. - 6 мая. - С. 6. : портр.
Интернет-ресурстар
Интернет-ресурсы
Андрей Викторович Потапов - жизненный путь и краеведческое наследие / Государственный архив Восточно-Казахстаской области и его филиалы. - Текст : электронный // http://e-arhiv.vko.gov.kz [сайт]. - URL: http://e-arhiv.vko.gov.kz/ru/Page/Index/1425 (дата обращения: 15.12.2022).
