Сәтбаев Қ. И.

Жаңартылды 06.03.2024 17:21

Сәтпаев Қаныш Имантайұлы(1899-1964 жж.) - академик, КСРО-ның Ленин және Мемлекеттіксыйлығының лауреаты, қоғам қайраткері.

Семей губерниясы, Павлодар уезі, Ақкелін болысының №4 ауылында дүниеге келген. Орыс-қырғыз училищесін, Семей мұғалімдер семинариясын аяқтаған соң, екі жылдық мұғалімдер курсында оқытушылық қызмет атқарған. Баянауыл қаласына қоныс аударған соң, халықтық сот судьясы болып, профессор М. А. Усовпен жолығады. Ол болашақ ғалымға ғылыми бағытын анықтауға септігін тигізген. Сібір технологиялық институтының тау-кен факультетін тәмамдаған соң, Атбар түсті металдар тресінде еңбек еткен. 1929 ж. Жезқазған мыс кен қазбасына зерттеу жұмысын жүргізеді. 1940 жылдары Қ. Сәтпаев КСРО ҒА қазақ филиалының, кейін ҚазКСР геология ность академика К.И. Сатпаева в становлении и развитии академической науки Казахстана [Текст] : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук / Х.К. Уразбаев.- Алматы, 2004. - 34 с.

Академик К. И. Сатпаев [Текст] : сборник документов и материалов / сост. Б. Т. Жанаев; Министерство культуры и информации Республики Казахстан, Комитет информации и архивов, Национальный центр археографии и источниковедения, Центральный Государственный архив. - Астана : 1С-Сервис, 2009. - 558 с.

Қ. Сәтбаевтың ғылыми еңбектері

Научные труды  К. Сатпаева

Кітаптар – Книги

Сәтбаев, Қ. Таңдамалы [Мәтін] / Қ. Сәтбаев. - Шымкент : Оңтүстік полиграфия,  2007. - 384 б.

***

Сатпаев, К. Избранные труды [Текст] : в 5 т. / К. Сатпаев. - Алма-Ата : Наука, 1967-1969.

Т. 1 : Джезказганский меднорудный район. - 1967. - 279 с.

Т. 2 : Полезные ископаемые Джезказган - Улутауского района.- 1968. - 221 с.

Т. 3 : Проблемы металлогении и минеральные ресурсы Казахстана. - 1968. - 314 с.

Т. 4 : Проблемы развития науки в Казахстане. - 1969. - 398 с.

Т. 5 : Статьи, публицистика и материалы к биобиблиографии. - 1970. - 327 с.

Сатпаев, К.  Избранные труды [Текст]  / К. Сатпаев. - Шымкент, 2007.-400  с.

Қ. Сәтбаевтың қатысуымен шыққан кітаптар

Книги вышедшие при участии  К. Сатбаева

Геология и ресурсы агрохимического сырья Казахстана [Текст] / гл. ред. К. И. Сатпаев. - Алма-Ата : Наука Казахской ССР, 1965. - 216 с.

Өмірі мен ғылыми шығармашылығы туралы әдебиеттер

Литература о жизни и деятельности

Кітаптар - Книги

 

Жұмалиев, Қ.  Жайсаң жандар [Мәтін] : естеліктер / Қ. Жұмалиев. - Алматы : Жазушы, 1969. - 348 б.

Сәрсекеев, М. Қаныш Сәтбаев [Мәтін] / М. Сәрсекеев. - Алматы : Жалын, 1988. - 528 б.

Қаныш аға [Мәтін] : естеліктер. - Алматы : Жазушы, 1989. - 400 б.

Сәтбаева, Ш. Сәулелі әулет [Мәтін] / Ш. Сәтбаева. - Алматы : Қазақстан, 1996. - 175 б.

Қаныш Сәтпаев [Мәтін]. - Павлодар, 2003. - 205 б.

Үлкен Жезқазған және академик Қ.И.Сәтбаев [Мәтін] : Қ. И. Сәтбаевтың 105 жылдығы мен Жезқазған қаласының 50 жылдығына арналған ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. - Алматы : Ғылым, 2004. - 176 б.

Сәрсеке, М. Қаныш Сәтпаев [Мәтін] : роман-эссе / М. Сарсеке. - Астана : Фолиант, 2008. - 646 б.

Алаш. Алашорда [Мәтін] : энциклопедия / құраст.: Ғ. Әнес, С. Смағұлова. - Алматы : Арыс, 2009. – Сәтбаев Қаныш Имантайұлы: б. 283-285.

Қазақстан ғылымы [Мәтін] : энциклопедия. Т. 2 : Қ -Я. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2010. - Сәтбаев Қаныш Имантайұлы: б. 305-307.

Қазақстанғылымы [Мәтін] : энциклопедия. Т. 2 : Қ -Я. - Алматы : Қазақэнциклопедиясы, 2010. - СәтбаевҚанышИмантайұлы: б. 305-307.

ҚанышСәтбаев [Мәтін] : энциклопедия / ред. Б. Жақып. - Алматы : Қазақэнциклопедиясы, 2011. - 664 б.

ҚанышСәтбаев [Мәтін] : энциклопедия / ред. Б. Жақып. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2011. - 664 б.Сәтбаева,  Ш. Бес томдық шығармалар жинағы [Мәтін]. Т. 5 : Уақыт шуағы. - Астана : Фолиант, 2011. - 384 б.

Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы. - 2014. - Сәтбаев Қаныш Имантайұлы:  б. 673. 

Шығыс Қазақстан облысы[Мәтін] : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы. - 2014. - Сәтбаев Қаныш Имантайұлы:б. 673.

***

Академик К. И. Сатпаев [Текст] : сборник, посвященный памяти выдающегося советского ученого. - Алма-Ата : Наука Казахской ССР, 1965. - 258 с.

Брагин, А. Сокровища медного купола [Текст] : повесть о молодости К.  Сатпаева / А. Брагин. - Алма-Ата : Жазушы, 1970.- 176 с.

Приймак, Д. Скалы и легенды Баянаула [Текст] / Д.Приймак.  - Алма-Ата : Казахстан, 1974. - 24 с.

Брагин, А.И. Умом и молотком [Текст] / А.И. Брагин. - М. : Политиздат, 1975. - 127 с.

Каратаев, М. Жидели-Байсын - земля счастья [Текст] / М. Каратаев, К.Алтайский. - Алма-Ата : Жалын, 1977. - 112 с.

Металлогения и рудообразование [Текст] : к 80-летию К.И. Сатпаева. - Алма-Ата : Наука Казахской ССР, 1979. - 240 с.

Сарсекеев, М. Сатпаев [Текст] / М. Сарсекеев; пер. с каз. С. Плеханова. - М. : Молодая гвардия, 1980. - 319 с.

Каныш Имантаевич Сатпаев  [Текст] : (1899-1964). - Москва : Наука, 1982. - 152 с.

Геология и металлогения Казахстана [Текст]. - Алма-Ата : Наука Казахской ССР, 1989. - 343 с.

Брагин, А.И. Первый академик [Текст] : документальная повесть / А.И. Брагин. - Алма-Ата : Казахстан, 1989. - 224 с.

Сарсекеев,  М. Сатпаев [Текст] / М. Сарсекеев; пер. с каз. С. Плеханова. - Алма-Ата : Өнер,1989. - 448 с.

Карпык,А.  Импрам, достойный ханов...  Наши современники [Текст] / А. Карпык. - Алматы : Агентство Аль-Халел, 1995. - 320 с.

Славные земляки [Текст] : био-библиографическая памятка. -  Семипалатинск,  1998. - 38 с.

Батырбеков, Г.Академик К.И.Сатпаев и его современники [Текст] / Г. Батырбеков. - Алматы : Рауан, 1999. - 176 с.

Сатпаева, Ш. Свет очага [Текст] / Ш.Сатпаева. - Алматы : Қазақстан, 1999. - 180 с.

Байтугаева, Г. Мы и наши современники [Текст] : то, что я видела и слышала, находясь с Мусекеном/ Г.Байтугаева. - Астана : Фолиант, 2002. - 272 с.

Сарсеке, М. Планета Сатпаева [Текст] : роман-эссе / М.Сарсеке. - Алматы : Өнер, 2002.- 688 с.

Сарсеке, М. Сатпаев [Текст] / М. Сарсеке. - М. : Молодая гвардия, 2003. - 548 с.

Сарсеке, М. Через тернии [Текст] : воспоминания-эссе о путях-дорогах к Сатпаеву / М.Сарсеке. - Усть-Каменогорск : Медиа-Альянс, 2003. - 300 с.

Уразбаев, Х.К. Деятельность академика К.И. Сатпаева в становлении и развитии академической науки Казахстана [Текст] : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук / Х.К. Уразбаев.- Алматы, 2004. - 34 с.

Академик К. И. Сатпаев [Текст] : сборник документов и материалов / сост. Б. Т. Жанаев; Министерство культуры и информации Республики Казахстан, Комитет информации и архивов, Национальный центр археографии и источниковедения, Центральный Государственный архив. - Астана : 1С-Сервис, 2009. - 558 с.

Сарсеке, М. Феномен [Текст] : роман / М. Сарсеке. - Астана : Фолиант, 2018. - 960 с.

Мақалалар – Статьи

1947

Фролов В. Қаныш Имантайұлы Сәтбаев / Фролов В. // Алтай Большевигі. - 1947. - 31 қаңтар.- Б.1.

1964

Топырағың торқа болсын,Қаныш аға // Жұлдыз . - 1964. - № 3. - С. 131 б.

1984

Марғұлан Ә. Олжабай батыр : [1709-1783 ж.өмір сүрген қазақтың ардақты батыры туралы зерттеуші проф. Ф.А.Дербинға мәлімет бергендердің бірі Қ.Сәтбаевтың әкесі Имантай туралы дерек бар] / Марғұлан Ә. // Жұлдыз . - 1984. - № 2. - С. 170-175 б.

1995

Салықов К. Сәтбаев салған сара жол : [Академик Қаныш Сәтбаев туралы] / Салықов К. // Егемен Қазақстан. - 1995. - 13 қазан

1996

Мусин К. Сәтбаевтың соңғы сапары : [Академик Қаныш Сәтбаев туралы] / Мусин К. // Егемен Қазақстан. - 1996. - 29 наурыз

Нұрпейісұлы К. Ұлы құбылыс : [Академик Қаныш Сәтбаев туралы] / Нұрпейісұлы К. // Егемен Қазақстан. - 1996. - 16 наурыз

1997

Сәтпаева Ш. Әбікей, Қаныш Сәтпаевтар және Мұхтар Әуезов : [Ұлы тұлғалардың қарым-қатынастары туралы] / Сәтпаева Ш. // Абай. - 1997. - №4.- Б.Б33-36

Қозыбаев М. Сәтбаевтар әлемі : [Академик Қаныш Сәтбаев туралы "Сәулелі әулет"атты қызы жазған кітабы туралы] / Қозыбаев М. // Егемен Қазақстан. - 1997. - 21 мамыр

1998

Сәрсеке М. Ақиқат әрқашанда жеңеді. : [Қаныш Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толды.] / Сәрсеке М. // Ақиқат. - 1998. - №9.- Б.64-71

Сәрсеке М. Тайғақ кешуде : ["Қазақтың Қанышы" атты романынан үзінді] / Сәрсеке М. // Абай. - 1998. - №4.- Б.19-25.

Сәрсеке М. Ғасырдың ұлы перзенті : [Қ. И. Сәтбаевтың өмірі мен қызметін зерттеп жүрген жерлес жазушымен әңгімелескен А. Ахметбек] / Сәрсеке М. // Семей таңы. - 1998. - №8-14 сәуір(N14).- Б.4

Тілегенқызы Г. Сәтбаев және Жезқазған : [Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы(бұрынғы Қаз ССР ҒА) тұңғыш президенті Қ.И.Сәтбаев жайында] / Тілегенқызы Г. // Ақ желкен. - 1998. - №7-8.- Б.14-15

1999

Тәжібаев Ә. Ол нағыз адам еді ғой. : [Қ.Сәтбаевтың 100 жылдығына орай.] / Тәжібаев Ә. // Егемен Қазақстан. - 1999. - 1 қаңтар.- Б.6

Салықов, К. Қаныш Имантайұлы Сәтбаев тойы-әлемдік той / К. Салықов // Абай. - 1999. - №1.- Б.9.

Сәрсеке М. Ғасыр перзенті. : [Академик Қаныш Сатбаевтың өмірі мен творчествосы.] / Сәрсеке М. // Егемен Қазақстан. - 1999. - 13 қаңтар.- Б.4.; Б.- Б.5

Аяпбергенов Б. Қаныш аға туралы ой. : [Қ.Сәтбаевтың туғанына 100 жыл.] / Аяпбергенов Б. // Егемен Қазақстан. - 1999. - 24 ақпан.- Б.3

Мұхамеджанов С. Қаныш Имантайұлы Сәтбаев : [Академик Сәтбаевтың 100жылдығына орай] / Мұхамеджанов С. // Түркістан. - 1999. - 24ақпан-2наурыз.- Б.

Оңдасынов Н. Тамшыдан теңіз жасаған. : [Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың туғанына 100жыл толуына байланысты] / Оңдасынов Н. // Ақиқат. - 1999. - №2. - С. 62-64.

Шөкин Ш. Академияның алғашқы президенті : [Қ.Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толуына байланысты] / Шөкин Ш. // Зерде. - 1999. - №2.- Б.1

Хахлов В. Қаныштың студенттік шағы / Хахлов В. // Зерде. - 1999. - №2.- Б.6

Қазыналы Шығыстың Қанышы : [Шығыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары, Семей қаласының әкімі Маркен Жақияұлы Жүнісовпен сұхбат] // Абай. - 1999. - №2.- б.50-52

Ақтаев С. Боладысы да бөлекше той : [Қ.Сәтбаевтың туғанына 100жыл толуына орай] / Ақтаев С. // Ақиқат. - 1999. - №2.- Б.59-61.

Букетов Е. Сөнбес жұлдыз : [Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың туғанына 100жыл толуына байланысты] / Букетов Е. // Ақиқат. - 1999. - №2.- Б.Б65-71.

Галузо И. Қай саланың да қамқоры еді : [Қ.Сәтбаевтың туғанына 100жыл толуына байланысты] / Галузо И. // Зерде. - 1999. - №2.- Б.15

Жәутіков О. Математиктерде Қанышқа қарыздар : [Қ.Сәтбаевтың математика саласындағы қосқан үлесі] / Жәутіков О. // Зерде. - 1999. - №2.- Б.16

Жұбанов А. Өнерді өгейсіткен жоқ : [Қ.Сәтбаевтың өнер саласына қосқан үлесі] / Жұбанов А. // Зерде. - 1999. - №2.- Б.21

Стучевский Н.И. Кенді Алтай келешегін болжаған ұлы ғалым . / Стучевский Н.И. // Дидар. - 1999. - 2 наурыз

Елеукенов Ш. Әр сөзі нәрлі Қан аға : [Қаныш Сәтбаевтың жарияланбаған хатын оқығанда] / Елеукенов Ш. // Заман Қазақстан. - 1999. - 19 наурыз.- Б.5.

Қожакеев Т. Табиғат тамыршысы Ұлытау туралы. : [Қ.Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толуына орай] / Қожакеев Т. // Түркістан. - 1999. -10-16 наурыз.- Б.7.

Сәрсекеев М. Ғасыр перзенті : [Қаныш Имантайұлының туғанына 100жыл толуына байланысты / Сәрсекеев М. // Егемен Қазақстан. - 1999. - 26наурыз.- Б.

Ибраев М. Атқа мініп келіп еді : [Қ.И. Сәтбаевтің Зайсан өңірінлегі Кендірлікке барған сапары жайында айтылған] / Ибраев М. // Дидар. - 1999. - 20 наурыз.- Б.

Шәріптегі Ө. Қаныш тапқан қара тас. : [Қаныш Имантайұлының архелогия саласындағы жетістігі туралы] / Шәріптегі Ө. // Егемен Қазақстан. - 1999. - 10сәуір.- Б.4

Ақашев Е. Ұлттық ірі тұлға : [Қаныш Имантайұлының туғанына 100 жыл толуына орай] / Ақашев Е. // Тарбағатай нұры. - 1999. - 18 сәуір.- Б. 4

Өтебаева Б. Қаныш аға- тұңғыш қазақша алгебраның авторы : [АкадемикҚ. И. Сәтбаевтың туғанына 100 жыл] / Өтебаева Б. // Семей таңы. - 1999. - №1-7 сәуір(N13).- Б.3

Далабаева А. Нобель сыйлығына ілігер еді. : [Халықаралық Қ.И.Сәтбаев қорының президенті Қ.Салықовпен сұхбат] / Далабаева А. // Заман Қазақстан. - 1999. - 2 көкек.- Б.8.

Жәмінұлы Қ. Сәтбаевтану қалай басталды? : Академик Қ.И.Сәтбаевтың   туғанына 100жыл / Жәмінұлы Қ. // Түркістан. - 1999. - 7-13көкек.- Б.3.

Рухы биік ұлы перзент // Түркістан. - 1999. - 14-20көкек.- Б.1; Ұлт тағылымы. - 1999. - №2.- Б.18-20

Молдағалиев Т. Қаныш аға жайлы жыр. : [Сәтбаев туралы өлең] / Молдағалиев Т. // Қазақ әдебиеті. - 1999. - 9-16 көкек.- Б.

Рәшев М. Данышпан : [Қаныш Имантайұлының рухына арналған өлең] / Рәшев М. // Қазақ әдебиеті. - 1999. - 9-16 көкек.- Б.

Сағадиев К. Қаныш тағылымы мәңгілік мәйек. : [Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың туғанына 100жыл толуына орай] / Сағадиев К. // Қазақ әдебиеті. - 1999. - 9-16көкек.- Б.

Смайылов К. Болашақты болжаған білген.. : [Қаныш Имантайұлының туғанына 100 жыл толуына байланысты] / Смайылов К. // Егемен Қазақстан. - 1999. - 9сәуір.- Б.

Есназарова Ұ. Туған жердің асылы : [Қ.И.Сәтбаевтың туганына 100жыл толуына байланысты тәрбие сағаты] / Есназарова Ұ. // Биология, География және Химия. - 1999. - №4.- Б.70-72

Салықов К. Қаныш және Қарсақбай / Салықов К. // Жұлдыз. - 1999. - №4.- Б.18-20

Елеукенов Ш. Қаныш аға домбырасы / Елеукенов Ш. // Жұлдыз. - 1999. - №4.- Б.21-32

Атаулы лепес : [Қ.И.Сәтбаевке арналған лебіздер] // Жұлдыз . - 1999. - № 4. - С. 33 б.

Елеукенов Ш. Қаныш аға домбырасы : [Қ.И.Сәтбаев туралы естелік] / Елеукенов Ш. // Жұлдыз . - 1999. - № 4. - С. 21-32 б.

Әуезов Мұхтар Омарханұлы Қазақ халқының зор ғалымы : [Қ.Сәтбаевтың өмірі мен еңбек жолы] / М. О. Әуезов // Жұлдыз . - 1999. - № 4. - С. 3-7 б.

Рысдәулет М. Көлеңкеңмен қорғай жүр : [Қаныш Имантайұлының туғанына 100жыл толуына байланысты] / М. Рысдәулет // Егемен Қазақстан. - 1999. – 10 сәуір.- Б.4

Ысқақ Б. Тас арқалаған ұл. : [Қаныш Имантайұлы туралы өлең] / Ысқақ Б. // Қазақ әдебиеті. - 1999. – 9 көкек.- Б.4.

Әуезов М. Қазақ халқының зор ғалымы / Әуезов М. // Жұлдыз. - 1999. - №4.- Б.3-7

Сәрсекеев М. Жиырмасыншы ғасырдың ұлы тұлғасы : [Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толуына байланысты] / М. Сәрсекеев // Егемен Қазақстан. - 1999. – 9 сәуір.- Б.

Ахметов Ж. Әруағыңнан айналайын асыл аға : [Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толуына орай] / Ахметов Ж. // Түркістан. - 1999. - 31наурыз-6көкек.- Б.

Айтқожина М. Қаныш ескерткіші қасында / Айтқожина М. // Парасат. - 1999. - №5.- Б.40

Ақылбайұлы Ж. Қаныш та, Арыс ата едіңіз / Ақылбайұлы Ж. // Парасат. - 1999. - №5.- Б.40

Аққасов Б. Қаныш Сәтбаев-заңгер / Аққасов Б. // Парасат. - 1999. - №5.- Б.45

Алдиярбай Ә. Қазақ халқының мақтанышы : [Қаныш Сәтбаев туралы танымдық кеш] / Алдиярбай Ә. // Ұлағат. - 1999. - №6.- Б.18-20.

Қарашалова Д. Сәтбаев зерттеулері-химия сабағында : [Сәтбаев зерттеулерін-химия сабағында пайдалану] / Д. Қарашалова // Биология, География және Химия. - 1999. - №6.- Б.18-20.

Бөдешұлы Ж Жез мүсін / Бөдешұлы Ж // Қазақ әдебиеті. - 1999. – 4 маусым.- Б.9,12

Исаұлы Қ. Қазына / Исаұлы Қ. // Қазақ әдебиеті. - 1999. - 4маусым.- Б.4

Стамбекұлы Д. Алып мыс адамы / Стамбекұлы Д. // Қазақ әдебиеті. - 1999. - 4маусым

Бекжанов Ғ. Болашақты болжаған : [Қ.И.Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толуына байланысты] / Бекжанов Ғ. // Ақиқат. - 1999. - №7.- Б.33-36

Исабай Қ. Қаныш хаттары : [Қ.И.Сәтбаевтың туғанана 100 жыл толуына байланысты] / Исабай Қ. // Ақиқат. - 1999. - №7.- Б.40-45

Ғасыр перзенті Қаныш Сәтбаевтың өмірі мен қызметінің негізгі кезеңдері : [Қ.И.Сәтбаевтың түрлі-түсті суреттері берілген] // Ақиқат. - 1999. - №7.- Б.64-65

Жақып М. Ұлылар жүрген жол адастырмайды : [Қ.И.Сәтбаевтың туғанына 100жыл толуына байланысты] / Жақып М. // Егемен Қазақстан. - 1999. - 29,30,31шілде.- Б.

Сапаев Ғ. Сәтбаев планетасы. : [Белгілі жазушы М.Сәрсекенің "Қазақтың Қанышы" атты роман-эссесіне пікір] / Сапаев Ғ. // Семей таңы. - 1999. - №5-11 тамыз.- Б.9.

Жармағамбетов Н. Қаныш пен Ахмет : [Көрнекті қоғам қайраткері А.Әділов және Қ.Сәтпаев жайында] / Жармағамбетов Н. // Түркістан. - 1999. - 12-18қараша.- Б.3.

Жақсыбаев А. Қазақтың Қанышын танытқан : [М.Сәрсекенің "Қазақтың Қанышы" атты кітабына пікір ] / Жақсыбаев А. // Дидар. - 1999. - 11желтоқсан.- Б.

2001

Әшімжан Ж. Шафик деп есімін қойған Мәшекең еді / Әшімжан Ж. // Жас алаш http://www.zhasalash.kz. - 2001. - 4 қыркүйек.- Б.1,5

2002

Дәукеев С. Сәтбаев үмітін ақтау - парыз / Дәукеев С. // Егемен Қазақстан. - 2002. - 12 сәуір.- Б.3

Мұхамедова Р. Сәтбаев әлемінің сыры : [Құрмет орденінің иегері Медеу Сапаұлы Сәрсекеевпен сұқбат] / Мұхамедова Р. // Семей таңы. - 2002. - №36.- Б.4,10

2003

Ибашева Т. Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы / Ибашева Т. // Түркістан һttp://www.turkestan.kz. - 2003. -   2 қазан.- Б.8

Исабай Қ. Қазақ жерінің қамы / Исабай Қ. // Егемен Қазақстан. - 2003. -   22 наурыз.- Б.6

Сәтбаева М. "Әкем үшін Жезқазған туған баласындай еді" / Сәтбаева М. // Егемен Қазақстан. - 2003. - 22 шілде.- Б.2

2004

Жәркенов М. Жақсының аты, ғалымның хаты / Жәркенов М. // Жұлдыз. - 2004. - №6.- Б.149-152

. Салықов К. Ұлылыққа тағзым / Салықов К. // Егемен Қазақстан. - 2004. - 10 сәуір.- Б.5

Сәрсеке М. "Мәскеуге, мәскеуліктерге Қанекең аруағы риза" : Әңгімелескен Д.Сейсенұлы / Сәрсеке М. // Егемен Қазақстан. - 2004. - 14 қаңтар.- Б.6

Сәтбаев өмірі таусылмайтын хикаят // Қазақ әдебиеті. - 2004. - 6 ақпан.- Б.4

2006

Уахасова Р. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында тірек сызбаларды қолдану / Уахасова Р. // Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде. - 2006. - №4.- Б.34-47

2007

Құланбаева Б. "Қарапайым қазақтың бір баласы, Қаныш ата - адамзат ғұламасы" / Құланбаева Б. // Тәрбие сағаты. - 2007. - №1.- Б.48-50

2008

Бакенов М. Қаныш Сәтбаев сот та болған. Ал осы қызметінен ол қалай кетті? / Бакенов М. // Түркістан . - 2008.- 17 сәуір (N 15/16). - 7

2009

Абдраман, Шамшиден. Бұл да бір қара шаңырақ : Қ. И. Сәтбаев атындағы қазақ ұлттық техникалық университетіне - 75 жыл. / Ш. Абдраман // Түркістан. - 2009. - 12 қараша.- Б.6.

Асылжан, Перизат. "Фолианттың" сый - кітабы / П. Асылжан // Семей таңы. - 2009. - 15 қаңтар.- Б.2.

Жанаева Ш. А. Семейдің мұғалімдер семинариясы : Сәтбаевтар әулетінің үш өкілі / Ш. А. Жанаева // Қазақ әдебиеті. - Алматы, 2009. - 10-16 сәуір.- Б.10.

Жармағамбетов Н. Құбылыс : академик, ғұлама ғалым Қ.И.Сәтбаевтың туғанына -110 жыл / Н. Жармағамбетов // Егемен Қазақстан. - 2009. - 11 сәуір.- Б.6.

Мұзафар, Б. Ақсақ Темірдің белгітасын тапқан : Қаныш Сәтбаев екенін осы жұрт бүгінде біле ме? / Б. Мұзафар // Егемен Қазақстан. - 2009. - 11 сәуір.- Б.6.

Әбсаттарова, Г. Қазақтың Қанышы : [ғалым Қ.Сәтбаевтың туғанына-110 жыл] / Г. Әбсаттарова // География және табиғат. - Алматы, 2009. - N 3.- Б.3-5.

Абдраман, Ш. Бұл да бір қара шаңырақ [Мәтін] : Қ. И. Сәтбаев атындағы қазақ ұлттық техникалық университетіне - 75 жыл / Ш. Абдраман // Түркістан. - 2009. - 12 қараша. - Б. 6.

2010

Сәрсеке, М. Қаныш ағаның құпиясы : [ғалым Қаныш Сәтбаев жайлы сыр] / М. Сәрсеке // Ертіс өңірі. - 2010. - 21 сәуір.- Б.12-13; Егемен Қазақстан. - 2010. - 24 ақпан.- Б.14 ;

Бықай, Ф. Тау тұлғалы ескерткіші бой көтерді Қаныштың [Мәтін] / Ф. Бықай // Егемен Қазақстан. - 2010. - 13 сәуір. - Б. 12.

Алдабергенов Е. Қазақтың Қанышына ескерткіш қойылды : [Мәтін] / Алдабергенов Е. - Текст : непосредственный // Түркістан . - 2010. - 22 сәуір (№ 16). – Б. 10

2011

Салықов К. Қаныштың анасы / К. Салықов // Егемен Қазақстан. - 2011. - 29 маусым (№ 274/277). – Б. 8

Жандәулетұлы Н. Ғылымдағы асқар шың / Жандәулетұлы Н. // Ана тілі . - 2011. - 3 - 9 қараша (№ 44). - 1

2012

Құлиев, Ж. Рух сардары : [Мәтін] / Ж. Құлиев. - Мәтін // Жұлдыз. - 2012. - №11. - Б. 177-183 :

Батырбеков О. Ағасын ұстатып жіберген адамға кешірім берген еді / Батырбеков О. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 28-29 б.

Бибатыров Ғ. Сәтбаевтың ғылым академиясының тұңғыш президенті болуы заңды еді / Бибатыров Ғ. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 32-34 б.

Бәкенов М. Күнінің санаулы екенін біле тұра жұмыстан қалмайтын / Бәкенов М. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 24 б.

Жаппарханұлы С. Біз Қанекеңді сақтай алмадық / С. Жаппарханұлы // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 20-21 б.

Жармағамбетов Н. Атамның өмірі - халқымыздың игілігі жолындағы ерен еңбектің ғажайып үлгісі / Жармағамбетов Н. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 30-31 б.

Жұмалы Р. Қаныш Имантайұлы Сәтбаев - қазақ ғылымының атасы / Жұмалы Р. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 6-8 б.

Зиманов С. Әсерлі, мағыналы сөздері кейде афоризмге де айналып кететін / Зиманов С. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 31 б.

Марғұлан Ә. Сегіз қырлы, бір сырлы кісі болған / Ә. Марғұлан // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 13 б.

Машанов А. Жаңа идеяны батыл қолдайтын /А. Машанов// Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 15 б.

Мұқанов С. Өз білгенін орынсыз айта бермейтін / С. Мұқанов // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 14 б.

Назарбаев Н. Рухы биік ұлы перзент / Назарбаев Н. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 5 б.

Нысанбаев Ә. Ғылымға ұмтылған қазақ жастарына қолынан келгенше қамқорлық жасап өтті / Нысанбаев Ә. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 22 б.

Нығматова С. Сәтбаев салған сара жолдан адасып қалмауымыз керек / Нығматова С. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 42 б.

Салықов К. Шоқантанудың қазақтан шыққан тұңғыш зерттеушілерінің бірі болды / Салықов К. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 16-17 б.

Сыдықов Ұ. Байлығымыздың ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кетпеуін ойлаған / Сыдықов Ұ. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 42 б.

Сәрсеке М. Қанекең тоғызыншы атасында Бұқар жыраумен туысады / Сәрсеке М. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 9-12 б.

Сәтбаев Ә. Өмірі мен еңбек жолын насихаттауды мектептен бастау керек / Сәтбаев Ә. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 40 б.

Сәтбаева Ш. Әкем - "бірінші бақытым - балаларым, екінші бақытым - академия" деген еді / Сәтбаева Ш. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 25-27 б.

Ғұдайдуллин Ф. Ең басты қасиеті - халыққа жақын болғандығы / Ғұдайдуллин Ф. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 41 б.

Қайдар Ә. Ұлылықтың бір белгісі кішілік екенін Қанекеңді көріп білдік / Қайдар Ә. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. -18-19 б.

Қаныш Сәтбаевтың өмірі мен қызмет жолының тарихи тізбесі // Аңыз адам . - 2012. - № 13. -7,11 б.

Әділов Ж. Университетімізде "Сәтбаев күндері" мерекесі өткізіліп тұрады / Әділов Ж. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 39 б.

Өмірбеков А. Өзіне жала жапқандарға қолдау көрсеткен кездері болыпты / Өмірбеков А. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 37-39 б.

Өмірсеріков М. Қаныш Сәтбаев - өзін геологиялық мамандыққа арнаған тұңғыш қазақ / Өмірсеріков М. // Аңыз адам . - 2012. - № 13. - 35-36 б.

2013

Тілепов Ж. Қаныш Сәтпаев және "Ер едіге" жыры / Жұмат Тілепов // Жұлдыз. - 2013. - №3. - С. 173-184 б

Жанаева , Ш. Өткені - тарих, бүгіні - кемел : [Мәтін] : Семейдегі М.Әуезов атындағы педагогикалық колледжге - 110 жыл / Ш. Жанаева . - Мәтін // Егемен Қазақстан. - 2013. - 24 қыркүйек. - Б. 8.

Құдайбергенова, Б. Қаныш Имантайұлы Сәтбаев - қазақ ғылымының атасы : Жұлдызы биік тұлғалар / Б. К. Құдайбергенова // Тәрбие сағаты. - 2013. - №5.- Б.13-15.

2014

Акшабаева Г. Ә. Жапаров "Қазына көтерген бала " / Г. Акшабаева // Бастауыш білім. - 2014. - № 2.- Б.31-32.

Есали А. Ғалымдар және ғылымдар / Есали А. // Егемен Қазақстан . - 2014. - 12 сәуір (№ 71). -Б. 7

Жұмаділов Қ. Академиктің көз жасы : деректі хикаят / Жұмаділов Қабдеш // Жұлдыз . - 2015. - № 4. - 25-55 б.

2017

Кішібеков Д. Қазақтың Канышы мен Шахмарданы / Д. Кішібеков .-Мәтін// Айқын апта. - 2017. - 11 қараша (№ 171). - 1

2018

Асабаев, З. Әуезов пен Сәтбаевты кім қорғады / З. Асабаев // Жұлдыз. - 2018. - N10.- Б.125-132

Сәрсеке, М. "Сәтбаев" ғұмырнамасы -үш тілде / М. Сәрсеке // Қазақ әдебиеті. - 2018. - 22 маусым.- Б.3

2019

Третьяков, А. Атамның үш ағасы да большевиктердің қолынан өлген : [Даңқты академик Қ. И. Сәтбаев туралы] / А. Третьяков // Дидар. - 2019. - 2 мамыр.- Б.13.

Мектеп атаулары өзгертіледі : өңірімізде бірқатар білім ордаларына жаңа атау берілмек. // Менің өлкем. - 2019. - 14 қараша.- Б.4.

2020

Төлеубаева, А. Пайдалы қазбалардың картасы бар / А. Төлеубаева // Дидар. - 2020. - 28 сәуір.- Б.5.

2021

Айтмұхамбетова Б. "Абай жолының" бағасын бірінші берген Қаныш еді : [Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың өмірі мен қызметі жайында] / Б. Айтмұхамбетова. - Мәтін // Ана тілі. - 2021. - 8-14 сәуір.- Б.6.

Алтаев, Б. Қаныш және ән өнері / Б. Алтаев. - Мәтін // Ана тілі. - 2023. - 13-19 сәуір.- Б.7.

Шыныбеков Ж. Бір ауылды аштықтан алып қалған академик : [Қаныш Сәтбаевтың ауылдарға жасаған қамқорлығы жайында] / Ж. Шыныбеков. - Мәтін // Ана тілі. - 2021. - 29 сәуір-5 мамыр.- Б.1,5.

Айтмұхамбетова, Б. "Абай жолының" бағасын бірінші берген Қаныш еді / Б. Айтмұхамбетова. - Мәтін // Ертіс өңірі. - 2021. - 9 маусым.- Б.9

Елшібек Ж. Күнді алақаныңмен жаба алмайсың : [Қаныш Сәтбаев жайында] / Ж. Елшібек. - Мәтін // Ана тілі. - 2021. - 10-16 маусым.- Б.1,3.

Қаныш Сәтбаевтың ескерткіші бой көтерді. - Мәтін // Егемен Қазақстан. - 2021. - 5 шілде.- Б.6

Көшербаев, Қ. Ұлтымыздың ұлы тұлғалары : [Нұрсұлтан қаласында күйші Дина Нұрпейісоваға және ғалым Қаныш Сәтбаевқа ескерткіш орнатылды] / Қ. Көшербаев // Ана тілі. - 2021. - 8-14 шілде.- Б.1,3

2023

Аханбайқызы, А. "Қаныш" фильмі көрерменге жол тартты : Кинода Қаныш Сәтбаевтың 1926-1934 жылдардағы оқиғасы негіз болған. / А. Аханбайқызы. - Мәтін // Егемен Қазақстан. - 2023. - 2 ақпан.- Б.11

                                                                                                                      

Сыдықов, Ұ. "Менің халқым менен де биік" / Ұ. Сыдықов. - Мәтін // Қазақ әдебиеті. - 2023. - 31 наурыз.- Б.1, 4-5

***

1990 - 2000

Джилкибаев, Э. Планета 2402 "Сатпаев" [Текст] : [о К.Сатпаеве]/ Э.Джилкибаев // Казахстанская правда. - 1996. - 22февраля. - С. 2.

Журавлев, В. Он был признаным лидером науки [Текст] : [о К.И.Сатпаеве] / В. Журавлев // Казахстанская правда. - 1996. - 1июня. - С. 2.

Кругляков, Г. Сатпаев:  молодые годы [Текст] : [к 50-летию АН Казахстана] / Г.Кругляков // Казахстанская правда. - 1996. - 28 мая. - С. 3.

Бикенов, М. Первопроходец [Текст] : [к 100-летию К.Сатпаева] / М. Бикенов // Казахстанская правда. - 1998. - 8декабря. - С. 2.

Жармагамбетов, Н. Академик Каныш Имантайулы Сатпаев [Текст] : к 100-летнему юбилею академика К.И. Сатпаева / Н.Жармагамбетов // Отан тарихы. - 1998. - №2. - С. 116-120.

Жармагамбетов, К. Прощальный поклон [Текст] : [воспоминания  о К.Сатпаеве] / К.Жармагамбетов // Казахстанская правда. - 1998. - 10 апреля. -  С. 4.

Ибраев, Р. Он служил добру[Текст] : к 100-летию со дня рождения ученого-геолога К. И. Сатпаева [Текст] / Р. Ибраев // Казахстанская правда. - 1998. - 30июля. - С. 3.

Он стоял у истоков Казахстанской науки [Текст] : [к 100 - летию К.Сатпаева] // Казахстанская правда. - 1998. - 16 апреля. - С. 2.

Первый академик Востока [Текст] : [К.И.Сатпаеву - 100 лет] // Огни Прииртышья. - 1998. - 3 октября. - С. 4.

Садыков, Т. Академик Сатпаев и освоение Большого Жезказгана [Текст] / Т.  Садыков// Отан тарихы. - 1998. - №3. - С. 88-92.

Чурсов, А. Он остается нашим современником, или Как стать звездой [Текст] :[к 100-летию академика К.И.Сатпаева]/ А. Чурсов // Казахстанская правда. - 1998. - 20 октября. - С. 3.

Бекжанов, Г. Каныш Сатпаев-это не только Джезказган,Институт геологии и академия [Текст] / Г. Бекжанов // Казахстанская правда. - 1999. - 5февраля. - С. 3.  

Беспаев, Х. А. Роль К.И.Сатпаева в раскрытии и использовании богатств недр Рудного Алтая [Текст] / Х.А. Беспаев // Вестник Восточно-Казахстанского технического университета. - 1999. - №2. - C.4-9.

Букетов, Е. Юность Каныша [Текст] / Е. Букетов// Простор. - 1999. - №10-11. - С. 2-29.

Геолог,ученый,основатель академии наук [Текст] : [К.И.Сатпаеву - 100 лет] // Рудный Алтай. - 1999. - 21 января. - С. 3.

Келеманов, С. Личность влияет на мир [Текст] : [к 100-летию К.И.Сатпаева] / С.Келеманов // Рудный Алтай. - 1999. - 27 марта. - С. 2.

Мухамеджанов, С. И в степь пришла иртышская вода [Текст] : к 100-летию К.И.Сатпаева / С.Мухамеджанов, В.Бочкарев // Казахстанская правда. - 1999. - 2 марта. - С. 5.

Омаров, И. ОСатпаеве [Текст] / И.Омаров // Саясат = Политика. - 1999. - № 4. - С. 94-96.

Сагадиев, К. Нам нельзя забывать его уроки [Текст] : к 100-летию со дня рождения К. И. Сатпаева / К.Сагадиев // Казахстанская правда. - 1999. - 26 марта. - С. 3. 

Садвакасова, Е.И дольше жизни длится... жизнь [Текст] : [о жизни и деятельности академика К. Сатпаева] / Е. Садвакасова // Вестник Восточно-Казахстанского технического университета. - 1999. - № 2. - C.40-44.

Салыков, К. Большой Жезказган великого ученого [Текст] : к 100-летию К. И. Сатпаева/ К. Салыков //Мысль. - 1999. - № 4. - C.50-55.

Салыков, К. Казах по происхождению,интернационалист и гуманист по призванию,гений по природе [Текст] : к 100-летию К. И.Сатпаева / К.

Салыков // Казахстанская правда. - 1999. - 19 января. - С. 5;Рудный Алтай. - 1999. - 3 апр. -  С. 2.

Сарсеке, М. Великий сын XX века [Текст] : к 100-летию К. И. Сатпаева / М. Сарсеке // Казахстанская правда. - 1999. -5 марта.- С. 5.

Тусунбаева, Т. Семипалатинский период ученого [Текст] : [о К. И. Сатпаеве] / Т. Тусунбаева// Голос народа. - 1999. - 7 апреля. - С. 4.

2000-2010

Наурызбай, Ж.И не прервется связь веков [Текст] : [об академике К. И. Сатпаеве] / Ж.Наурызбай // Казахстанская правда. - 2000. - 11 мая. - С. 2.

Шимырбаева, Г. Каныш и Таисия [Текст] : маленькая история большой любви/ Г.Шимырбаева// Казахстанская правда. - 2000. - 20 мая. - С. 2.

Уразбаев, Х. Академик К. И. Сатпаев [Текст] / Х. Уразбаев // Высшая школа Казахстана. - 2002. - № 3. - С. 103-109.

Салыков, К. Чокан Валиханов и Каныш Сатпаев: звездный свет над сумраков земли [Текст] / К.Салыков // Отан тарихы.- 2003. - № 2-3.- С. 3, 16-25.

Шимырбаева, Г. Отчизне - научный дар [Текст] / Г. Шимырбаева // Казахстанская правда. - 2003. -  12 апреля. - С. 12.

Абдусалямова, С. Медеу Сарсеке открыл миру Сатпаева [Текст] / С.Абдусалямова // Спектр. - 2004. - № 3. - С. 5.

Баймурзина, Б. На Сатпаевских чтениях [Текст] / Б.Баймурзина // ЛЗ: Сегодня. - 2004. - 12 марта. - С. 2.

Бекбаев,  А. С высоты прожитых лет [Текст] / А.Бекбаев // Семипалатинские вести. - 2004. - 16  апреля. - С. 4,10.

Салыков, К. Их соединяла дружба [Текст] / К.Салыков // Казахстанская правда. - 2004. - 31 января. - С. 5.

Салыков, К. Как создавался и живет Жезказган [Текст] / К.Салыков // Нива. - 2005. - № 3. - С. 74-81.

Часнык, Л. Покоренные вершины Медеу Сарсеке [Текст] / Л.Часнык // Спектр. - 2006. - 30 апреля. - С. 7.

Шавазова, А. Философия рода Сатпаевых [Текст] / А.Шавазова // Байтерек. - 2006. - № 3. - С. 52-59.

Оразгалиева, Г. Концепт "Образование" в ментальности казахов начала XX века[Текст] :[на материале документальной повести Е. А. Букетова "Детские годы Каныша"] / Г.Оразгалиева//Вестник КазНУ. Серия филологическая. - 2007. - № 3. - С. 106-110.

Рахимбекова,  З. Звездный человек [Текст] / З. Рахимбекова // Казахстанская правда. - 2007. - 12 апреля. - С. 4.

Бакенов,  М. Немеркнущий свет [Текст] / М.Бакенов // Казахстанская правда. - 2008. -  12 апреля. - С. 5.

Сатаева,  С. А. К. И. Сатпаев в документах Центрального Государственного архива кинофотодокументов и звукозаписей Республики Казахстан [Текст] / С. А. Сатаева // Известия НАН РК. Серия общественных наук. - 2008. - №2. -   C.26-31.

Журмагамбетов, Н. Первопроходец [Текст] / Н. Журмагамбетов // Казахстанская правда. - 2009. - 11 апреля. - С. 5.

Маутканов, Г. Октябрь Хан : "И Каныш Имантаевич сказал мне - "Давай!" [Текст] / Г. Маутканов // Рудный Алтай. - 2009. - 26 декабря. - С. 5.

Салыков, К.  Гранигения неисчислимы [Текст] / К. Салыков // Казахстанская правда. - 2009. - 11 апреля. - С. 5.

2010 - ...

Абдеева, Я. Личный враг фюрера [Текст] : [об академике К. И. Сатпаеве] / Я. Абдеева // Рудный Алтай. - 2010. - 1 июня. - С. 6.

Исмаилова, Д. Геология судьбы [Текст] : [о К. Сатпаеве] / Д. Исмаилова // Наше дело. - 2010. - 8 апреля. -  С. 7.

Попова, Е.  Медеу Сарсеке:"Я давно мечтал о такой книге" [Текст] / Е. Попова// Вести Семей. - 2010. - 21 января. - С. 2.

Салыков, К. Чокан ВалихановиКаныш Сатпаев [Текст] / К. Салыков // Казахстанская правда. - 2010. - 10 апреля. - С. 8.

Рыжкова, Н. Создателю медного пояса страны [Текст] : в Караганде открыт памятник академику К. Сатпаеву / Н.Рыжкова // Казахстанская правда. - 2011. - 2 ноября. - С. 7.

Токобаев, М. Планета Сатпаев из созвездия Тельца [Текст] / М.Токобаев // Рудный Алтай. - 2011. - 29 декабря. - С. 7.

Адилов, Ж. Колыбель отечественной геологии [Текст] : КазНТУ вносит немалый вклад в устойчивое развитие страны / Ж.Адилов // Казахстанская правда. - 2012. - 11 апреля. - С. 8.

Брусиловская, Е. Космические высоты Каныша Сатпаева [Текст] : исполнилось 113 лет со дня рождения великого казахского ученого / Е.Брусиловская // Казахстанская правда. - 2012. - 14 апреля. - С. 9.

Брусиловская, Е. Большое видится на расстоянии [Текст] / Е. Брусиловская // Казахстанская правда. - 2014. - 7 февраля. - С. 13.

Кыдыралина, Ж.  Алимхан Ермеков и Каныш Сатпаев : линии судеб [Текст] / Ж. Кыдыралина // Мысль. - 2014. - № 8. - С. 87-91.

Шимырбаева, Г. Несломленный гений [Текст] / Г.Шимырбаева // Казахстанская правда. - 2014. - 12 апреля. - С. 14.

Брусиловская,  Е. "Время роз" академика Сатпаева [Текст] / Е. Брусиловская // Казахстанская правда. - 2016. - 25 марта. - С. 28.

Садыков, Т. Планета имени Каныша Сатпаева [Текст] / Т. Садыков // Казахстанская правда. - 2016. - 20 мая. - С. 13.

 

Интернет - сілтемелер

Интернет - ресурсы

 

Сәтбаев Қ.И. - Уикипедия — ашық энциклопедиясыУикипедия — ашық энциклопедиясы

Самашев З.

Жаңартылды 03.11.2025 10:27

Самашев Зейнолла (1947 ж.) - археолог, Берел қорғанын ашқан, Ә. Марғұлан атындағы ҚР БҒМ Археология институтының бас ғылыми қызметкері.

Шығыс Қазақстан облысы, Бестерек ауылында дүниеге келген. Өскемен педагогикалық институтының (қазіргі С. Аманжолов атын. ШҚМУ) тарих факультетін аяқтаған соң, оқытушылық қызметте болған. Кейін Ш. Уалиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында ғылыми жұмыспен айналысқан. Аталған институттың алғашқы археология бөлімін, кейінірек Ә. Марғұлан атындағы Археология институтының  ежелгі өнер бөлімін басқарған.

Негізгі зерттеу бағыты: Қазақстан мен Орта Азияның ежелгі және орта ғасырлардағы археологиясы, тарихы, мәдениеті және өнері. Қазақстан, Ресей, ҚХР, Франция, АҚШ өңірлерінде жарық көрген 100-ден астам ғылыми жұмыстың авторы. Ғылыми еңбек жолын қарапайым лаборанттан бастаған. З. Самашевтің археологиялық бағыты Шығыс Қазақстанмен тығыз байланысты. 1980-1983 жж. Шүлбі экспедициясына қатысқан. 1997 жылдан бүгінгі күнге дейін Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданындағы Берел қорғанын зерттеумен шұғылданады.

Фараондардың отаны - Каир университетінде дәріс оқыған. Басты тақырыбы көшпенділер мәдениетінің нағыз қазынасы саналатын - Берел қорғаны. Берел қорғаны материалдарымен бүгінгі күні генетиктер, химиктер, физиктер, ботаниктер, ветеринарлар, топырақ зерттеушілері танысуда. Бұл Шығыс Қазақстандағы археологиялық жаңалықтар – қазақстандық ғылымның беделін арттыра түсті. Барлық қазылған қорғандар қалпына келтіріліп,  орналасқан жеріне қазір Берел Мемлекеттік тарихи-мәдени мұражай-қорығы құрылуда. З. Самашевтің жетекшілігіндегі археологиялық экспедиция Атырау облысындағы Сарайшық қаласын зерттеумен шұғылдануда. Археолог алдағы уақытта Моңғолия аумағындағы көне түркі ескерткіштерін зерттеп, Өскемен қаласында Жас археологтар мектебін ашуды жоспарлауда. 

2025 жылы ҚР А. Байтұрсынұлы атындағы гуманитарлық ғылымдар саласындағы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. 

З. Самашевтың ғылыми еңбектері

Научные труды З. Самашева

Кітаптар – Книги

Самашев, З.Древности Алматы. Курганы Боролдая[Текст] / З. Самашев [и др.]. - Алматы, 2006. - 216 с.

Самашев, З. Петроглифы Казахстана[Текст] / З. Самашев. - Алматы, 2006. - 200с.

Самашев, З. Древнетюркская графика [Текст] / З. Самашев. - Астана : Prosper

Print,2013. - 316 с.

Самашев, З. Казахское искусство[Текст]: в 5-ти томах / З. Самашев. -Алматы :  Елнұр, 2013. - 240 с.

 

Авторларымен бірігіп шыққан кітаптар

Книги, вышедшие в соавторстве

 

Самашев, З. Қазақ петроглифтері [Мәтін] : көне тамыры мен сабақтастығы / З. Самашев, Ж. Жетібаев. - Алматы : Иль-Тех-Кітап, 2005. - 134 б.

Самашев, З. Қазақ Алтайының көне қазыналары [Мәтін] / З. Самашев, А. Ермолаева, Г. Кущ. - Алматы : Өнер, 2008. - 199 б.

Самашев, З. Берел = Berel [Мәтін] / З. Самашев; Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, ғылым комитеті; Ә. Х. Марғұлан атындағы Археология институтының Астана қаласындағы филиалы. - Алматы : Таймас, 2011. - 236 б.

***

Самашев, 3.Археологические памятники и полепочвы Казахского Алтая  [Текст] /3. Самашев, К.Фаизов, Г.Базарбаева.  - Алматы, 2001. - 108 с.

Самашев, З.Деревообработка у древних скотоводов Казахского Алтая[Текст] : материалы комплексного анализа деревянных предметов из кургана 11 могильникаБерел / З. Самашев, В. Мыльников. - Алматы: ОФ Берел, 2004. - 312 с.

Самашев, З.Консервация и реставрация деградированной древесины Берельского кургана № 11[Текст] / З. Самашев, Р.Ахметкалиев, К.Алтынбеков. - Алматы, 2004. - 96с.

Самашев, З.Сокровища степных вождей[Текст] / З. Самашев, А. Толеубаев, Г.Джумбекова.- Алматы: ОФ Берел, 2004. - 176 с.  

Самашев, З.Керамика Сарайчика[Текст] / З.Самашев, О. Кузнецова, В. Плахов. - Алматы, 2008. - 264 с.

Самашев, З.Древнетюркские тамги [Текст] / З. Самашев, Н.Базылхан, С. Самашев. - Алматы: АО АБДИ Компани, 2010. - 168 с.

 

З. Самашевтің қатысуымен шыққан кітаптар

Книги, вышедшие при участии З. Самашева

 

Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы. Маңғыстау облысы [Мәтін] / ред. З. Самашев. - Өскемен : АsT prime, 2012. - 600 б.

***

Berel-Берел [Текст] : альбом / З. Самашев, Г. Базарбаева, Г.Джумабекова, С.Сунгатай. - Алматы,  2000. - 50 с.

Тасмагамбетов, И. Сарайшық = Saraіchіk = Сарайчик[Мәтін] /  И. Тасмагамбетов, З. Самашев. - Алматы : ОФ Берел. - 2001. - 320 с.

Горбунов, А.Сокровищамерзлых курганов Казахского Алтая [Текст] : по материалам могильника Берель / А. Горбунов, З. Самашев, Э.Северский. -  Алматы:ТОО Иль-Тех-Кітап, 2005. - 114 с.

Кашкинбаев, К. Лошади древних кочевников Казахского Алтая [Текст] / К. Кашкинбаев, З. Самашев. - Алматы, 2005. - 129 с.

Монеты Сарайчика[Текст] / З.Самашев, Р. Бурнаешва, Н.Базылхан, В. Плахов. - Алматы, 2005. - 184 с.

Древнее золото Казахстана[Текст] / 3. Самашев, Г.Джумабекова, Г.Базарбаева, А. Онгар. - Алматы, 2007. - 160 с.

Сокровища Устюрта и Манкыстау [Текст] / З. Самашев, К. Кушербаев, Е. Аманшаев, А. Астафьев. - Алматы, 2007. -  400 с.

Памятники монументального искусства Восточного Казахстана [Текст]  : древность и средневековье / З.Самашев, О.Сапашев, Е.Оралбай, Е.Төлегенов, А.Исин, Е.Сайлаубай. -  Алматы: ТОО Археология, 2010. - 216 с.

Зайберт, В. Ботай дала өркениетінің бастауында [Мәтін] / В. Зайберт; ред. З. Самашев. - Алматы : Балауса, 2011. - 480 б.

Наскальное искусство Казахстана[Текст] / З.Самашев, Чжан Со Хо, Н.Боковенко, С.Мургабаев. - Сеул,2011. - 462 с. (на корейском и русском языках).

Храм-святилище -Кызылуийк[Текст] / З.Самашев, А.Онгар, Е.Оралбай, Г.Киясбек. - Астана: Издательская группа ТОО Археология, 2011. - 200 с.

Мерзімді басылымдар мен жинақтардағы жарияланымдары

Публикации в периодических изданиях и сборниках

 

Самашев , З. Алтайдағы Берел обалары [Мәтін] / З. Самашев // Абай. - 2000. - №1.- Б.6-10.

Самашев, З. Ордабалық жауһарлары [Мәтін] / З. Самашев // Мәдени мұра = Культурное наследие. - 2008. - № 1. -  Б. 51-55.

Самашев, З. Өскемен қаласының өз ішінде де көне қалалардың іздері табылып жатыр [Мәтін] / З. Самашев; әңгімелескен Д. Анаш // Дидар. - 2010. - 13 наурыз. - Б. 5.

Самашев, З. Берелден табылған бұйымдарды бабаларымызға ешкім жасап берген жоқ [Мәтін] / З. Самашев // Дидар. - 2011. - 8 қараша. - Б. 5.

Самашев, З. Біз үшін қазақ жерінің қай тұсының да жаттығы жоқ [Мәтін] / З. Самашев // Жұлдыздар отбасы. - 2015. - № 11. - Б. 26-32.

***

Самашев, З. Палаты каменные и юрты бронзовые [Текст] : заметки археолога / З. Самашев // Байтерек. - 2006. - №1. - С. 46-51.

Самашев, З. Загадка древней линзы мерзлоты [Текст] : [интервью с профессором] / З. Самашев; беседу вела Н. Оркушпаева // Рудный Алтай. - 2011. - 7 сентября. - С. 2.

Самашев, З. Начало работ на древнетюркском культово-поминальном комплексе Шивээт Улаан в Монголии [Текст] / З. Самашев // Мәдени мұра = Культурное наследие. - 2015. - С. 96-105.

Самашев, З.Петроглифы урочища Шимайлы на Тарбагатае [Текст] / З.  Самашев // Мәдени мұра = Культурное наследие. - 2015. - №3. - С. 101-105.

 

Авторларымен бірігіп шыққан мақалалар

Статьи, вышедшие в соавторстве

 

Самашев, З. Қазақ Алтайының скиф-сақ дәуіріндегі мәдениеті [Мәтін] : Берел қорымындағы тың зерттеулер / З. Самашев, Ғ. Базарбаева // Отан тарихы = Отечественная история. - 1999. - № 4. - Б. 60-70.

Самашев, З. Алтайдағы тағы бір алтын адам және әшекейлі ат [Мәтін] / З. Самашев, Ғ. Базарбаева, А. Исин // Абай. - 2002. - № 4. - Б. 76-78.

***

Самашев, З.Берел - выдающийся памятник истории и культуры древних кочевников Казахстана [Текст] /З.Самашев, Г.Жумабекова, Г. Базарбаева// История Казахстана в школе и вузах. - 2002. - №9. - С. 17-24.

 

Өмірі мен ғылыми шығармашылығы туралы әдебиеттер

Литература о жизни и деятельности

 

Шығыс Қазақстанның мәдени мұралары (тарих, мәдениет, білім) [Мәтін]. - Өскемен : ШҚМУ баспасы, 2006. - Самашев Зайнолла: б. 427.

Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы. - 2014. - Самашев Зейнолла: б. 654. 

Ахметов, Ә. Түбі түркі өркениет [Мәтін] : Зайнолла Самашев туралы / Ә. Ахметов; Қазақстан Республикасы және ғылым министрлігі ғылым комитеті, А. Байтұрсынов атындағы тіл білімі институты. - Алматы : Арыс, 2009. - 344 б.

Президент Республика күні қарсаңында бір топ азаматты мемлекеттік наградалармен марапаттау туралы жарлыққа қол қойды // Егемен Қазақстан. - 2025. - 24 қазан (№206). - Б. 1-2.

***

Шимырбаева, Г. Золото Береля: мифы, легенды и реальность [Текст] / Г.Шимырбаева // Казахстанская правда. - 2007. - 20 декабря. - С. 8.

Азмухамбетов, Ш. Звездный час Зайноллы Самашева [Текст] / Ш.Азмухамбетов // Рудный Алтай. - 2008. - 15 января. - С. 2.

Багаутдинов, Ш. Берельская "Долина царей": от раскопок до музея [Текст] / Ш.Багаутдинов // Рудный Алтай. - 2008. - 26 июня. - С. 8.

Азмухамбетов, Ш. Берел во всей красе [Текст] : [об открытии выставки в областном историко-краеведческом музее] / Ш. Азмухамбетов // Рудный Алтай. - 2009. - 15 декабря. - С. 1, 6.

Азмухамбетов, Ш. Тайны курганных "дворцов" [Текст] : [о раскопках в Аксуатской долине] / Ш. Азмухамбетов // Рудный Алтай. - 2010. - 16 февраля. - С. 5.

Зайберт, В. Прометеи среди нас [Текст] / В.Зайберт// Казахстанская правда. - 2012. - 17 ноября. - С. 10.

Осипова, И. Тайна берельских курганов [Текст] : [об археологических находках в Катон-Карагайском районе] / И. Осипова // Рудный Алтай. - 2014. - 15 сентября. - С. 8.

Осипова, И. Берельский феномен в формате 3D [Текст] / И. Осипова // Рудный Алтай. - 2015. - 12 февраля. - С. 11.

Рыльская, Е. Своя история [Текст] / Е. Рыльская // Устинка плюс. - 2016. - 11 августа. - С. 22.

 

Сілтемелер – Ссылки

 

http://archeo-astana.kz

Сапожников В.В.

Жаңартылды 08.01.2026 12:56

Сапожников Василий Васильевич (1861-1924) – өлке зерттеушісі.

Василий Сапожников -  Н.М. Пржевальский, П.К. Козлов, П.П. Семенов-Тян-Шанский т.б. сияқты саңлақтармен қатар, географиялық ашулар мен ғылыми зерттеулер арқылы әлемдік, отандық ғылымға үлкен үлес қосқан ғалым.  Томск университетінің профессоры, әрі ректоры, Сібір табиғатының  зерттеушісі В. Сапожников 1861 жылы 9 желтоқсанда Пермь қаласындағы мұғалімдер отбасында дүниеге келген. Пермь ерлер гимназиясын бітірген соң Мәскеу университеті жаратылыстану  бөлімінің физика-математика факультетіне түскен. Атақты ғалым К.А. Тимирязевтің шәкірті болған. 1893 ж. Томск университетінің профессоры болып қызмет істеп жүрген кезінде  «Белки и углеводы зеленых листьев» атты докторлық диссертациясын 1896 жылы Казань университетінде  қорғап, таулы Алтайдың флорасын, географиясын зерттеуге бел шеше кіріскен.  

1895 ж. В. В. Сапожников Таулы Алтайға  алғашқы саяхатын бастады. Экспедиция  нәтижесінде Алтай тауларындағы мұздықтардың даму барысы туралы қорытындылар жасады. 150 биіктік анықталып, өсімдіктің 415 түрі жиналды, алғаш рет 100- ге тарта фотосуретер түсірілді. Зерттеу жұмысының нәтижесін көрсететін, атқарылған жұмыстардың есебі іспеттес  фотосуреттермен толықтырылған «По Алтаю» атты кітап жарық көрді.

1897,1898 және 1911 жылдардағы экспедицияда  Сапожников Алтайдың таулы, орманды алқаптарындағы,  Катон өзенінің бас жағын, басты тау жоталарының флорасын зерттеді.

Мұзтау мен Шу жоталарының орталық бөлігін зерттей отырып, қазіргі кездегі  үлкен мұздықтардың (ежелгі мұздықтардың қалдықтарымен)  орналасу картасын жасады. Мұзтаудың биіктігін нақтылап, оған дейін анықталған биіктіктен Мұзтаудың 120 м. биік екендігін дәлелдеді.

 1897 жылғы саяхат Сапожниковтың ең ұзақ саяхаты болды. Осы Алтай сапарының қорытындысы -  «Катунь и ее истоки» кітабы жарық көрді. В.В. Сапожников атқарылған жұмыстар нәтижесінде мұздықтарды зерттеу мен бақылауды жүйелендірудің негізін қалады. Белгілі ірі мұздықтарды зерттей отырып, Алтайдың кіші мұздықтарының суреттемесі жасалды. Алтайға күрделі жолкөрсеткіштер жасаған автор қысқа әрі жарқын өмір сүрді. 

В.В. Сапожников 1924 жылы 11 тамызда Томск қаласында 53 жасында қайтыс болды. Томск университетінде 30 жыл қызмет атқарған ғалым ғылыми мақсатта  Сібір және оның маңына 20 экспедиция ұйымдастырған екен. 1919-1920 жылдары В. В. Сапожников Сібір зерттеу институтын басқарған. Елдің шығысында тұңғыш ғылыми мекеме кейіннен Сібір Ғылым Академиясы аталды.

В.В. Сапожников – энциклопедиялық білімді ғалым болғандықтан, өзін Сібір мен оның маңындағы Орта Азия облыстарының жан –жақты зерттеушісі екендігі көрсетті. Орыс Алтайынан бастап, оған  жалғасқан Саян, Монғол тауларымен, батысында Тарбағатай, Алатау, Тянь-Шань, Хан тәңірі, Іле Алатауы Орталық Түркістан таулы аймақтарында   өзінің ғылыми зерттеулерін жүргізді. Каспий облыстарын өтті. Азия жоталарына саяхат кезінде В.В. Сапожников ең алдымен осы таулардың мұздықтарына баса назар аударды. Бұрын белгісіз көптеген маңызды мұздықтарды ашып, оларды картаға кіргізді. Азия тауларының қарлы аймағын зерттей отырып, 1895-1899 жылдар аралығында Алтай тауларынан 40 мұздықты ашты. Монғол Алтайы мен Тянь Шаньдағы ашқан  қызықты жаңалықтары бір төбе. Сарыжаз тау тізбегіндегі бір шың Сапожниовтың есімімен аталады.

География ғылымының тарихына В.В.Сапожников экспедициялық жұмыстардың мықты маманы ретінде келді. Оның ботаникалық-географиялық еңбектері өте құнды, таулы аймақтың ендігі мен орман алқабының биіктігі туралы ереже қалыптастырды. Табиғатқа жанашырлықпен қарап, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, ұлттық табиғи қорықтар құру, « табиғатты  қол тигізбеген»   қалпында сақтау, өсімдік экологиясы сияқты ойлары бүгінгі күні де аса маңызды болып отыр. Жан –жақты ғалым ретінде В.В. Сапожников  экспедиция  маршруты кезінде халықтың тарихымен, этнографиясымен жете танысып көптеген материалдар жинаған, археологиялық ескерткіштерге қызығушылық танытқан. Оның жинаған гербарлық жапырақтары, зоологиялық, минералогиялық коллекциялары, археологиялық және этнографиялық материалдары мен тапқан жәдігерлері күні бүгінге дейін Томск  университетінің мұражайында сақтаулы.  

В. В. Сапожников туралы әдебиеттер
Литература о Сапожникове В. В.
Кітаптар – Книги 

Асқаров, Әлібек. Алтай алтын бесік, ата жұрт [Мәтін] : тарихи-танымдық тұрғыдағы саяхат (сафари) жазбалары / Ә. Асқаров. - Астана : Фолиант, 2009. - 290 б.

***

Василий Васильевич Сапожников (1861-1924 гг.) // Отечественные физики-географы. - М., 1959. - С. 369-374. 

Мақалалар - Статьи

Сағатов  С. Алтайды зерттеуші ғалым [Мәтін] : [ғалым Василий Сапожников туралы] / С. Сағатов  // Коммунизм туы. - 1979. - 10 июль

Қалижанов, Ерназ. В.В. Сапожников -Шығыс Қазақстан мұздықтарын зерттеуші [Мәтін] / Е. Қалижанов // Мәдениет жаршысы  / Шығыс Қазақстан облыстық мәдениет басқармасы=Управление культуры Восточно-Казахстанской области. - Өскемен, 2011. - N 11. -  С. 15-16.

***

Вилесов Е. Н. Василий Васильевич Сапожников : [К 150-летию со дня рождения] / Е. Н. Вилесов // География в школах и ВУЗах Казахстана. - 2012. - № 1. - С. 52-54.
Дрегваль В. История 86-летней давности: [О книге "Растительность Зайсанского уезда" и экспедиции В. В. Сапожникова в Зайсанский уезд] // Новая жизнь. - 2000. - 25 марта. - С. 3.
Лухтанов А. Исследователи казахстанского Алтая : [В. В. Сапожников - исследователь ледников и флоры Алтая] / Лухтанов А. // Нива. - 2006. - № 3. - С. 187-190.
Лухтанов А. На плоту по Бухтарме : [О русском путешественнике и исследователе Восточного Казахстана  В. В. Сапожникове] // Рудный Алтай. - 1999. - 8 мая.
Лухтанов А. Свидание в Катон-Карагае : [О В. В. Сапожникове] / Лухтанов А. // Рудный Алтай. - 2003. - 12 апр. - С. 3.
Лухтанов А. У истоков Бухтармы : [О В. В. Сапожникове] / Лухтанов А. // Семь дней. - 2004. - 16 янв. - С. 8.
Лухтанов А. Флора и ледники Алтая: [Русский ученый-путешественник В. В. Сапожников на Рудном Алтае] // Рудный Алтай. - 1999. - 1 мая.
Розен М. Выдающийся исследователь Алтая : [О В. В. Сапожникове] // Сиб. огни. - 1961. - N12. - С.162-163.
Черных С. К истокам Черного Иртыша // Рудный Алтай. - 1971. - 22, 23 сент.

Пржевальский Н.М.

Жаңартылды 06.12.2018 16:32

 Пржевальский Николай Михайлович (1839- 1888 ж.ж.) - географ.

Н.М.Пржевальский өткен ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген ұлы географ, ол-жаратылысты тәжірибе жүзінде зерттеп танудың атасы.

Николай Михайлович Европа ғалымдарының аяғы баспаған Орталық Азияның табиғаты мен оның байтақ даласын бірінші болып зерттеген ғалым. Ол үздіксіз 20 жыл жорықта болып, құпиялы жердiң сырын ашуды мақсат тұтты.

Сөйтiп, атақты саяхатшы Орталық Азияны зерттеудiң негiзiн жасап, кейiнгi шыққан саяхатшы ғалымдарға жол көрсеттi.

Н.М.Пржевальский 1839 жылы Смоленск облысы, Кимборы деревнясында туған. Пржевальскийдің жанұясы ауқаттылар қатарында болғандықтан, ол жастайынан ешнәрседен мұқтаждық көрмейді. Кішкене Коля жас кезінен-ақ өте пысық, өткір, әр нәрсеге зейінді болып өседі.

Оның алғашқы ұстаздары анасы Елена Алексеевна мен нағашысы Павел Алексеевич болған. Бірақ ол үй ішінен үйренген білімді місе тұтпайды. Баланың бұл тілегін анасы сезеді, сөйтіп он жасар Николай мен інісі Владимир екеуі бірден гимназияға емтихан тапсырады. Ол 1855 жылы 16 жасында гимназияны бітірген соң, әскери қызметке түседі. Бес жыл әскери қызмет атқарады.

1860 жылы әскери қызметтен босанып, жоғарғы штабтың академиясына түсуге мүмкіндік алады. Мұнда болашақ саяхатшы үш пәнді (тарих, география, жаратылыстану) өте жақсы зерттеп, өзінің мамандығын осыларға бейімдейді.

Сондай-ақ, ол жақсы оқумен қатар, баспасөз ісіне де қатынасады. Сөйтіп 1862 жылы "Аңшының күнделігі" атты мақаласы жарық көреді. Әдемі көркем тілмен жазылған бұл мақаласы саяхатшының әскери қызметте жүргендегі басынан кешірген уақиғаларды суреттеуге арналған еді. Бұл мақала Пржевальскийді бірінші рет көпшілікке таныстырады.
Ал "Амур өлкесін әскери статистикалық шолу" еңбегі Пржевальскийді ғалымдар дүниесімен таныстырып, оның география қоғамына мүше болып өтуіне себепші болады.

Н.М.Пржевальский әскери академияны 1963 жылы бітірген соң Варшавадағы юнкер мектебіне оқытушы болып тағайындалады. 1867 жылы Варшавадан Петербургке келіп, Қиыр Шығыстың ең бай Уссури өлкесін зерттеуге аттанады. Атақты саяхатшы 1870 жылы "Уссури өлкесіне саяхат" деген көркем тілмен жазылған өзінің алғашқы қорытынды зерттеу еңбегін шығарады.

Сол жылы Монғолияға саяхат жасады. Атақты ғалым бұл сапарында көк өзенге жетіп кері қайтады. Гоби шөлінің жаратылысын, географиясын жете зерттеу мақсатымен орталық жерін кесіп өтіп, оңтүстік шетінен теріскейіне дейін аралап шығады. "Монғолия және таңғұт жұрты" атты шығармасы оның Орталық Азияға жасаған бірінші жорығының қорытындысы еді. Орталық Азияның географиясын, халқын тануда жаңалық берген бұл шығарма өткен ғасырдағы оқымысты-ғалымдарға елеулі ықпалын тигізді және география-зерттеу-жұмысының сарқылмайтын бұлағы болып табылды.

1876 жылы Жетісу өлкесі арқылы Орта Азияның екінші жорығына шығады. Бұл сапарынан кейін "Құлжадан Тань-Шанның аржағына, Лоб-норға дейін" атты еңбегінде Қашқар өлкесімен қоса, Лоб-нор мен Алтын-таудың сырын ашып ғылыми жүйемен суреттеп жазды.

Осы сапарда күн-түн демей жұмыс істеген саяхатшының халі әлсіреп науқасқа шалдыққан соң, жол бастаушысы Зайсандық Мырзаш Алдияров ғалымды Құлжадан Зайсанға 1877 жылдың күз айында алып келеді. Үш ай аралығында Зайсан дәрігерлерінің көмегімен науқасының беті қайтқан соң, сапарға тағы шықпақшы болған саяхатшыны Петербургтен келген телеграмма тоқтатады, ол туған елі Ресейге қайтады.

Араға бір жыл салып ол Орта Азияға үшінші, Тибетке бірінші (1879-1880 жж.) жорығын Зайсан қаласынан бастаған. Бұл жолы да осы өңірдің қыр-сырын жақсы білетін жиһанкез Мырзаш Алдияров Пржевальскийдің атқосшысы болады. Сөйтіп, Зайсаннан Кендірлік ауылы арқылы Майқапшағай өңірімен Тибетке бет алады. Осы сапардан соң жарық көрген "Зайсаннан Хами арқылы Тибетке және Сарыөзеннің бас ағасына" атты зерттеу еңбегінде біздің Зайсан өлкесіне, оның таулы қыраттары мен құмды ойпаттарына, табиғатына байланысты өсетін өсімдіктеріне ерекше сипаттама берді.Cондай-ақ Орта Азия халықтарының өмірі мен тұрмысына, мәдениетіне баса назар аударылып, этнографиялық жағдайлары қызықты баяндалған.

Пржевальскийдің 1888 жылғы сапарында Тянь-Шань таулары арқылы Тибетті зерттеп Лхасаға дейін бару мақсаты сәтсіздікке ұшырап, абайсызда уланған су ішіп, Ыстықкөл маңында әйгілі саяхатшы қазан айының 20 күні дүниеден өтеді. Өз өтініші бойынша денесі Ыстықкөлдің жағасына жерленеді.

Н.М.Пржевальскийдің ғылымға қосқан үлесі үшін Берлиннің, Лондонның, Италия мен Шведтің географиялық қоғамдары өздерінің жоғары дәрежелі медальдарымен наградталған.

Зайсан жұрты орыстың ұлы саяхатшысын еске алып, пір тұтады. Зайсанда болған кездерінде тоқтаған үйінде мемориалды тақтайша орнатылып, ол үй музейге айналған.

1959 жылы саяхатшының туғанына 120 жыл толу мерекесіне байланысты Зайсан қаласындағы ежелгі саябақ Пржевальский саябақ деп аталды. Саябақ алдына ескерткіш - бюст орнатылды. Тибетке бет алған сапарында тоқтаған ы Кендірлік ауылында (қазіргі Сартерек) саяхатшы ғалымның атымен аталған онжылдық мектеп бар.

Н. М. Пржевальский шығармалары

Произведения Н. М. Пржевальского

Пржевальский, Николай Михайлович. Из Зайсана через Хами в Тибет и на верховья Желтой реки [Текст] / Н. М. Пржевальский ; ред. и вступ. ст. Э. М. МурзаевА. - М. : ОГИЗ : Географгиз, 1948. - 406 с.

Пржевальский, Николай Михайлович. Путешествие в Уссурийском крае 1867-1869 гг. [Текст] / Н. М. Пржевальский ; [ред. Б. В. Юсов]. - Москва : Географгиз, 1947. - 310 с.

Пржевальский Н. М. Путешествие в Усурийском крае 1867-1869 гг. От Кяхты на истоки Желтой реки [Текст]. Т. 11. - М. : Слово/Slovo, 2014. - 800 с.

Н. М. Пржевальский туралы әдебиет

Литература о Н. М. Пржевальском

Марғулан Ә. Н. М. Пржевальский - саяхатшы, ғалым [Мәтін] / Ә. Марғулан. - Алматы : [б. и.], 1951. - 127 б.

Баяндин Н. Географиялық ашулар [Мәтін] : Мектеп балаларына арн. / Баяндин Н. - Алматы : Мектеп, 1989. - 136 б.

Баяндин Н. Географиялық ашулар [Мәтін] / Н. Баяндин. - Алматы : Мектеп, 1970. - 143 б.

Қарасаев Ғ. Қазақстанның Шығыс өңірі ХVIII-XX ғасыр басындағы Батыс орыс зерттеушілері шығармаларында, ғылыми-көпшілік басылымдары деректерінде [Мәтін] : тарихнамалық бағыт / Қарасаев Ғ. - Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 396 б.

Зайсан ауданының географиясы [Мәтін] : хрестоматия / құраст.: Ысқақова Г. Б. - Алматы : [б. и.], 2016. - 112 б. (Введено оглавление)

***

Каратаев Н. М. Николай Михайлович Пржевальский: первый исследователь природы Центральной Азии [Текст] / Н. М. Каратаев ; ред. С. В. Калесник. - М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1948. - 284 с.

Анучин, Дмитрий Николаевич. О людях русской науки и культуры [Текст] : (статьи, некрологи и заметки) / Д. Н. Анучин. - М. : Географгиз, 1952. - 335 с.

Агапов, Сергей Васильевич. Географический словарь [Текст] : научное издание / С. В. Агапов, С. Н. Соколов, Д. И. Тихомиров. - М. : Просвещение, 1968. - 246 с.

Памятники монументального искусства Восточно-Казахстанской области:(Путеводитель по памятным местам Восточного Казахстана).- Усть-Каменогорск: Б.и., 1984.- 21 с.: фото.

Памятники монументального искусства Восточно-Казахстанской области [Текст] : (Путеводитель по памятным местам Восточного Казахстана). - Усть-Каменогорск : Б.и., 1984. - 21 с.

Козлов И.В. Великий путешественник.- М.: Мысль, 1985.- 144 с.,

История государства Российского: Жизнеописания. XIX век. Вторая половина / Авт.- сост. М.А. Опалинская, С.Н. Синегубов, А.В. Шевцов.- М.: Книжная палата, 1998 .- 720 с.

История государства Российского [Текст] : - М. : Книжная палата, 1998. - 720 с.
Николай Михайлович Пржевальский: (1839-1888 гг.)// Географы и путешественники.-М., 2000.- .376 – 389 с

Лухтанов А. Г. Алтайское притяжение [Текст] : очерки по истории Восточно-Казахстанской области / Лухтанов А. Г. - Усть-Каменогорск : Медиа-Альянс, 2006. - 459 с.
Обухов, Вадим Геннадьевич. Схватка шести империй [Текст] : битва за Синьцзян / В. Г. Обухов. - М. : Вече, 2007. - 510 с.

Н. М. Пржевальский туралы мерзімді баспасөзде жариялау

Публикации о Н. М. Пржевальском в периодической печати

Сырымбетов С. Әріден басталған [Мәтін] : [Н. Пржевальскийдің Зайсанға саяхаты туралы] / С. Сырымбетов // Коммунизм туы . - 1967. - 27 май

Жеңсеханов М. Ғалым, саяхатшы туралы екінші сөз [Мәтін] : [орыстың ұлы саяхатшысы Н. Пржевальскийдің туғанына 150 жыл] / М. Жеңсеханов // Достық. - 1987. - 21 май

Ақаев С. Ұлы саяхатшы, географ, зерттеуші Н. Пржевальскийдің туғанына 150 жыл [Мәтін] / Ақаев С. // Лениншіл жас. - 1989. - 11 апрель

Баяндин Н. Бар өмірін Азияға арнаған [Мәтін] : [орыстың ұлы саяхатшысы Н. Пржевальскийдің туғанына 150 жыл] / Н. Баяндин // Социалистік Қазақстан. - 1989. - 11 апрель

Байхонов С. Пржевальский жылқысы [Мәтін] : хикаят / Байхонов С. // Жұлдыз. - 2008. - №9.- Б.18-46.

Тоққарин Д. Географиялық қоғамның бағыты [Мәтін] / Тоққарин Д. // Ертіс өңірі. - 2008. - 30 сәуір.- Б.12.

***

Проскурин В. На земле казахстанской: (Воспоминания о посещении Н.М. Пржевальским Восточного Казахстана)// Рудный Алтай.- 1978.- 28 июня.
Аубакиров Ж. Николай Михайлович Пржевальский:// Вестник АН КазССР.-1953.-№11.-С.41-45.

Гусляров Е. У Пржевальского:)// Ленинская смена.-1983.-15 сент.

Гусляров Е. У Пржевальского [Текст] / Гусляров Е. // Ленинская смена. - 1983. - 15 сент. - С.

Юсов Б.В. Николай Михайлович Пржевальский.-М.: Просвещение, 1985.-95 с.

Николай Михайлович Пржевальский (1839-1888 гг.)// Первые исследователи края: -Усть-Каменогорск, 1993.-С.13-15.

Кешина И. О причинах гибели великого путешественника Николая Пржевальского// Медицинская газета.- 1995.-N17.-С.16; N19.-С.16.

Николай Михайлович Пржевальский //Великие путешественники.- СПб. 2000.- 537-540 с.
Лухтанов А. Пржевальский в Зайсане: // Рудный Алтай.- 1999.-24 апр

Цендина А. Открытие Тибета: Европейские ученые - исследователи великой и таинственной ветви восточной цивилизации // Азия и Африка сегодня.- 2001.-N5.-С.51-59.
Щербаков Б. Земля очарования: // Деловой Усть-Каменогорск http://www.aaa.kz.- 2002.-N1.-С.32-33.

Лухтанов А. Исследователи казахстанского Алтая: // Семь дней.- 2002. - 19 июля. - С.8; 26 июля. -С.8; 2 авг. - С.8; 9 августа. - С.10.

Лухтанов А. Исследователи казахстанского Алтая [Текст] : / Лухтанов А. // Семь дней. - 2002. - 19 июля

Лухтанов А. Гавань путешественника // Семь дней.- 2003. - 9 мая. - С. 8.

Веретенникова С. Сенсационные находки [Текст] / Веретенникова С. // Рудный Алтай. - 2004. - 19 окт. - С. 4

Лухтанов А. Г. Гонка за ревенем [Текст] / Лухтанов А. Г. - Усть-Каменогорск : Медиа - Альянс, 2006. - С. 151

Лухтанов А. Г. Зайсан - гавань путешественников [Текст] / Лухтанов А. Г. - Усть-Каменогорск : Медиа - Альянс, 2006. - С. 195

Лухтанов А. Г. Н. М. Пржевальский в Зайсане [Текст] / А. Г. Лухтанов. - Усть-Каменогорск : Медиа - Альянс, 2006. - С. 119

Штульберг А. По следам пропавшей экспедиции [Текст] / Штульберг А. // Простор һttp://prostor.samal.kz. - 2006. - №2. - С. 166-170

Сырдыбаев Т.Т. Центрально европейские ученые-исследователи о кыргызах и кыргызстане [Текст] / Сырдыбаев Т.Т. // Вестник КазНУ. Сер. историческая. - 2007. - №3. - С. 36-43.

Записки Усть-Каменогорского филиала Казахского Географического Общества [Текст] : международная научно-практическая конференция (27-28 октября 2009 г.) : сборник статей / отв. ред. А. В. Егорина. - Усть-Каменогорск : [б. и.], 2009. - 243 с.

Терещенко, Алексей. Охота за жемчужиной короны [Текст] / Алексей Терещенко // Вокруг света. - 2010. - N 1.- С.112-119

Иминов С.А. Николай Пржевальский в Восточном Туркестане [Текст] / С. А. Иминов // География в школах и ВУЗах Казахстана. - 2013. - №3.-май-июнь. - С. 43-46 ; География в школах и ВУЗах Казахстана. - 2013.; №4. - С. 55-57

Интернет ресурстар

Интернет ресурсы:

Пржевальский Николай Михайлович [электронный ресурс] [биография, экспедиции, открытия, фото] : сайт. – Режим доступа : http://przhevalsky.ru (05.12.2018)

Великий русский путешественник Николай Михайлович Пржевальский [электронный ресурс] [биография] : сайт. - Режим доступа : https://topwar.ru/18085-russkiy-puteshestvennik-nikolay-mihaylovich-przhevalskiy.html (05.12.2018)